Edhe pse vetë substanca njihet prej shekujsh, potenciali i saj për trajtimin e varësisë u zbulua pothuajse rastësisht nga një përdorues i ri amerikan i heroinës në vitet 1960. Që atëherë, ajo ka treguar rezultate të paprecedenta në trajtimin e varësisë së rëndë nga substancat dhe çrregullimit të stresit post-traumatik. Megjithatë, ibogaina, një psikodelik i fuqishëm, ka edhe një anë të errët që mund të jetë kërcënuese për jetën.
Pse kompanitë e mëdha farmaceutike hezitojnë? Si ka ndërhyrë së fundmi qeveria amerikane? Dhe rezulton se edhe këtu, një kompani e vogël izraelite po përpiqet të bëjë histori dhe të zbulojë formulën, së bashku me disa të tjera në mbarë botën.
Kriza globale e varësisë po përkeqësohet dhe mjekësia moderne ka nevojë urgjente për përparime të vërteta. Një nga zhvillimet më premtuese dhe intriguese vjen nga një burim i papritur: një bimë afrikane e njohur si Tabernanthe iboga. Për shekuj me radhë, anëtarët e fesë Bwiti në Gabon kanë përtypur lëvoren e rrënjës në rituale iniciimi shpirtëror, duke raportuar vizione të thella dhe një lidhje me paraardhësit e tyre. Bota perëndimore, megjithatë, zbuloi potencialin mjekësor të përbërësit aktiv të bimës, ibogainës, në një mënyrë krejtësisht tjetër.
Në Francë, ibogaina u shit për rreth 30 vjet, deri në vitet 1960, si një antidepresant dhe stimulues i quajtur Lambarene, përpara se të ndalohej. Në Shtetet e Bashkuara, potenciali i saj kundër varësisë u zbulua në vitin 1962. Një i ri amerikan, Howard Lotsof, vendosi ta provonte substancën dhe u habit kur zbuloi se varësia e tij e rëndë nga heroina ishte zhdukur praktikisht.
Ai mblodhi një grup të vogël përdoruesish të tjerë të rinj, shtatë prej të cilëve ishin të varur nga heroina. Pas marrjes së ibogainës, të shtatë raportuan se simptomat e tërheqjes ishin zhdukur dhe pesë prej tyre nuk u kthyen te heroina për të paktën gjashtë muaj.
“Papritur kuptova se nuk po përjetoja më simptomat e tërheqjes,” tha më vonë Lotsof. “Aty ku më parë e shihja heroinën si diçka që më qetësonte, tani e shihja si diçka që simulonte vdekjen. Mendimi im i radhës ishte se unë preferoja jetën mbi vdekjen.”
Një ‘pastrim i thellë’ për trurin
Nga përvoja, ibogaina shpesh krahasohet me ayahuascën, megjithëse substancat janë thelbësisht të ndryshme. Ndërsa ayahuasca — një përzierje nga Amazona e bazuar në DMT — prodhon një përvojë prej 8 deri në 10 orësh, shpesh të përshkruar si më shpirtërore dhe më e gjallë, ibogaina shkakton një udhëtim shumë më të gjatë dhe intensiv që mund të zgjasë deri në 24 orë. Është një përvojë e brendshme, e fokusuar, që shpesh përshkruhet si një “pastrim i thellë” i kujtimeve, traumave dhe modeleve të varësisë. Në këtë kuptim, ibogaina shihet si më “mjekësore” ose klinike, krahasuar me natyrën më “shpirtërore” të ayahuascës.
Shkenca ende po përpiqet të kuptojë saktësisht se si funksionon kjo “magji”. Në vitin 1991, Instituti Kombëtar i SHBA për Abuzimin me Drogat financoi studime që treguan se ibogaina ulte ndjeshëm konsumin e heroinës, morfinës, kokainës dhe alkoolit tek brejtësit. Sot, studiuesit besojnë se substanca rrit prodhimin e proteinave që nxisin rritjen e neuroneve dhe përmirësojnë neuroplasticitetin — aftësinë e trurit për t’u riorganizuar dhe për të riparuar dëmet e shkaktuara nga përdorimi afatgjatë i drogës ose trauma.
Studime të fundit te minjtë tregojnë gjithashtu se ibogaina rrit prodhimin e një proteine të njohur si GDNF, e cila është thelbësore për riparimin e qelizave të dëmtuara në sëmundjen e Parkinsonit — një zbulim që mund të çojë në trajtime të ardhshme për sëmundje neurodegjenerative.
Provat për efektivitetin e saj vazhdojnë të rriten. Në vitin 2024, një studim i rëndësishëm i publikuar në revistën Nature Medicine analizoi trajtimin me ibogainë te 30 veteranë të forcave speciale që vuanin nga dëmtime të lehta traumatike të trurit, stres post-traumatik dhe depresion, nën një protokoll të kontrolluar. Rezultatet ishin mbresëlënëse: përmirësim i ndjeshëm funksional, ulje e fortë e ankthit dhe depresionit, dhe asnjë efekt anësor serioz — të gjitha brenda vetëm një muaji.
Një rishikim gjithëpërfshirës i vitit 2022 i 24 studimeve që përfshinin 705 pacientë i mbështeti këto gjetje, duke përfunduar se ibogaina është një mjet terapeutik efektiv që redukton dëshirën për drogë dhe simptomat e tërheqjes.
Por ekziston një paralajmërim i madh. Në mjekësi nuk ka “dreka falas”, dhe ibogaina mbart një rrezik serioz: është toksike për zemrën. Përdorimi i pakontrolluar mund të çojë në çrregullime të përçimit elektrik, përfshirë zgjatjen e intervalit QT, bradikardi dhe, në raste ekstreme, aritmi fatale dhe vdekje. Në studimin e Nature Medicine, studiuesit reduktuan rrezikun kardiak duke administruar magnez, por rreziku mbetet një sfidë për zhvillimin e ardhshëm.
Përtej rreziqeve klinike, ekziston edhe një pengesë ekonomike. Ibogaina është një substancë natyrore, gjë që e bën të vështirë sigurimin e një patenti tradicional. Kompanitë e mëdha farmaceutike, të cilat shpesh shmangin trajtimet për varësinë për shkak të përfitimit të kufizuar dhe rreziqeve ligjore, kanë qëndruar kryesisht larg, duke ia lënë fushën kompanive të vogla bioteknologjike.
Duke njohur urgjencën, qeveria amerikane së fundmi iu drejtua Administratës së Ushqimit dhe Barnave (FDA) për të ndihmuar në avancimin e zhvillimit në këtë fushë. Megjithatë, deri tani, asnjë kompani nuk ka arritur në fazat e avancuara të provave klinike (Faza 3). Kompania kryesore, atai Life Sciences, mbetet e bllokuar mes Fazës 1 dhe Fazës 2, kryesisht për shkak të kërkesave të rrepta të FDA-së lidhur me sigurinë kardiake.
Gjatë kërkimit mbi këtë temë, del se një kompani e vogël izraelite ka hyrë në këtë hapësirë me një qasje të ndryshme. PsyRx është ndër të paktat kompani në botë që po përpiqen të zhvillojnë një ilaç të miratuar bazuar në ibogainë, dhe po e bën këtë në një mënyrë që synon të anashkalojë shqetësimet e sigurisë.
Në vend që të synojë të shkaktojë përvoja të gjata psikodelike për trajtimin e varësisë, PsyRx fokusohet te depresioni rezistent ndaj trajtimit. Terapia e saj kryesore kombinon një antidepresant të njohur SSRI me një mikrodozë ibogainë. Qëllimi është të shfrytëzohet neuroplasticiteti i shkaktuar nga ibogaina për të përshpejtuar efektin e antidepresantit — pa prodhuar përvoja halucinogjene dhe pa rrezik kardiak.
Në mars 2024, kompania raportoi një arritje të rëndësishme, duke përfunduar me sukses një studim paraklinik toksikologjik te minjtë që tregoi një profil të favorshëm sigurie pas 14 ditësh trajtimi.
Si gjithmonë në mjekësi, përparimi varet nga balancimi i përfitimeve të mëdha me efektet anësore potencialisht të rrezikshme. Ibogaina është pa dyshim një nga substancat më magjepsëse — dhe sfiduese — që natyra ka ofruar.
Nëse përparimi që mund të çlirojë miliona njerëz nga varësia dhe depresioni do të arrijë përfundimisht në farmaci, mbetet për t’u parë. Për momentin, vëmendja e fundit nga FDA sugjeron një drejtim me kujdes optimist, shkruan Ynet.
