Nga Enri Çeno
Bota sot duket sikur po rrëshqet drejt kaosit. Luftërat po shpërthejnë njëra pas tjetrës, tensionet po zgjerohen në çdo kontinent dhe fuqitë e mëdha po lëvizin me një agresivitet që nuk është parë prej dekadash. Nga Lindja e Mesme deri në Arktik, nga Amerika Latine deri në Paqësor, çdo krizë duket e ndarë, spontane dhe e pavarur.
Por ndoshta gabimi më i madh që bëjnë shumica e njerëzve është pikërisht ky: besimi se këto ngjarje nuk kanë lidhje mes tyre. Sepse nëse i shikon me kujdes, fillon të shfaqet një model. Dhe sapo e sheh atë model, bëhet e vështirë ta mohosh.
Shtetet e Bashkuara nuk po lëvizin në mënyrë të çrregullt. Ato nuk po reagojnë thjesht ndaj krizave. Përkundrazi, duket sikur po ndërtojnë një arkitekturë të re globale, një sistem të ri kontrolli ekonomik dhe strategjik, ku dominimi nuk realizohet më përmes pushtimit klasik të territoreve, por përmes kontrollit të arterieve jetike të ekonomisë botërore.
Objektivi nuk është thjesht Kina, Rusia apo Irani. Objektivi është vetë mekanizmi që mban gjallë ekonominë globale.
Në zemër të kësaj strategjie qëndron koncepti i “choke points”, nyjeve detare pa të cilat tregtia globale nuk mund të funksionojë. Historia ka treguar se kush kontrollon rrugët tregtare, kontrollon ekonominë, dhe kush kontrollon ekonominë, kontrollon politikën.
Ngushtica e Hormuzit, ku kalon një pjesë e madhe e naftës botërore, Ngushtica e Malakës, nga e cila varet energjia kineze, Kanali i Panamasë, Kanali i Suezit, Gjibraltari dhe rrugët arktike pranë Groenlandës nuk janë më thjesht pika gjeografike. Ato janë qendra të pushtetit global.
Në dekadat e fundit, Amerika e kuptoi se nuk ka nevojë të kontrollojë të gjithë oqeanin. Mjafton të kontrollojë pikat ku oqeani ngushtohet.
Mjafton të kontrollojë portat. Dhe sot, pothuajse çdo lëvizje strategjike amerikane duket e lidhur pikërisht me këto porta. Prania ushtarake në Lindjen e Mesme lidhet drejtpërdrejt me Hormuzin. Marrëveshjet me Indonezinë dhe zgjerimi i ndikimit në Indo-Paqësor lidhen me Malakën.
Interesi i papritur për Groenlandën nuk është një çështje territoriale romantike, por lidhet me rrugët e ardhshme tregtare të Arktikut, të cilat do të bëhen jetike me shkrirjen e akullnajave. Kontrolli mbi Panamanë dhe afrimi me Marokun pranë Gjibraltarit janë pjesë e të njëjtit zinxhir strategjik.
Në këtë panoramë, Kina shfaqet si objektivi kryesor ekonomik. Ekonomia kineze varet nga importi i energjisë dhe nga qarkullimi i lirë detar. Një pjesë e madhe e naftës që ushqen industrinë kineze kalon nëpër korridore që Amerika ose i kontrollon, ose mund t’i bllokojë në rast konflikti.
Kjo krijon një realitet brutal: fuqia industriale e Kinës mbështetet mbi rrugë që nuk i zotëron vetë. Dhe pikërisht aty lind strategjia amerikane e presionit.
Kjo nuk është diçka e re në histori. Pas Luftës së Dytë Botërore, Shtetet e Bashkuara ndërtuan rendin ekonomik modern përmes Planit Marshall. Europa e shkatërruar kishte nevojë për rindërtim, ndërsa Amerika kishte kapitalin, industrinë dhe dollarin. Duke financuar rindërtimin europian, Amerika nuk fitoi vetëm aleatë; ajo ndërtoi një sistem global ku dollari u bë zemra e ekonomisë botërore.
Sot duket sikur po ndiqet një logjikë e ngjashme, por në një shkallë shumë më të madhe. Një botë e tensionuar ka nevojë për armë, energji, ushqim dhe kredi. Dhe kush i kontrollon këto, kontrollon të ardhmen.
Pikërisht për këtë arsye buxheti ushtarak amerikan vazhdon të rritet në nivele historike. Investimet masive në inteligjencën artificiale, mbikëqyrjen dixhitale dhe infrastrukturën teknologjike nuk janë vetëm çështje inovacioni ekonomik.
Ato janë pjesë e ndërtimit të një superstrukture të re sigurie dhe kontrolli. Në një epokë ku lufta nuk zhvillohet vetëm me tanke, por me të dhëna, energji dhe algoritme, kontrolli teknologjik bëhet po aq i rëndësishëm sa kontrolli ushtarak.
Megjithatë, ndryshe nga perandoritë e së kaluarës, Amerika ka një avantazh që Roma, Britania apo Spanja nuk e kishin kurrë: ajo nuk po lufton vetëm me ushtri dhe territore, por me teknologji, financë dhe varësi ekonomike globale.
Kjo është arsyeja pse shumë analistë besojnë se, pavarësisht tensioneve të brendshme, Shtetet e Bashkuara mund të jenë superfuqia e parë në histori që arrin të shmangë fatin klasik të perandorive të vjetra. Sepse fuqia amerikane nuk mbështetet vetëm mbi tanket apo flotat detare; ajo mbështetet mbi dollarin, mbi sistemin bankar global, mbi inteligjencën artificiale, mbi Silicon Valley dhe mbi kontrollin e informacionit.
Në këtë kontekst, edhe vizitat diplomatike marrin një kuptim shumë më të thellë sesa duken në sipërfaqe.
Vizita e Donald Trump në Kinë nuk është thjesht një takim ceremonial apo një përpjekje për të ulur tensionet tregtare. Ajo është një sinjal strategjik. Amerika e kupton se përballja direkte me Kinën do të ishte katastrofike për ekonominë botërore dhe potencialisht e pamundur për t’u fituar ushtarakisht. Prandaj strategjia amerikane nuk është shkatërrimi i Kinës, por menaxhimi i saj.
Jo luftë totale, por kontroll gradual. Jo përplasje frontale, por krijimi i një sistemi ku Kina mbetet e fuqishme, por gjithmonë e varur nga korridoret, teknologjitë dhe tregjet që Amerika dominon.
Trump kuptoi diçka që shumë liderë europianë ende nuk e kuptojnë plotësisht: në shekullin XXI, luftërat nuk fitohen vetëm në fushëbetejë. Ato fitohen në zinxhirët e furnizimit, në energji, në mikroçipa, në të dhëna dhe në kontrollin e tregtisë globale.
Pikërisht për këtë arsye administratat amerikane, pavarësisht retorikës politike, kanë ndjekur të gjitha të njëjtin drejtim strategjik ndaj Kinës. Ndryshojnë tonet, por jo objektivi. Objektivi është ruajtja e supremacisë amerikane në sistemin global.
Dhe ndoshta për herë të parë në histori, një perandori ka mësuar nga gabimet e paraardhësve të saj. Roma u zgjerua më shumë sesa mund të administronte. Britania humbi fuqinë kur ekonomia e saj nuk mund të mbështeste më perandorinë.
Amerika po përpiqet të bëjë të kundërtën: të mos pushtojë fizikisht botën, por ta bëjë botën të varur prej saj. Ky është ndryshimi thelbësor. Një vend që kontrollon monedhën rezervë globale, teknologjinë më të avancuar, platformat më të mëdha të komunikimit dhe nyjet kryesore të tregtisë nuk ka nevojë të pushtojë territore si dikur. Mjafton të kontrollojë sistemin.
Kjo është arsyeja pse shumë njerëz gabojnë kur mendojnë se Amerika po dobësohet vetëm sepse bota është bërë më kaotike. Në realitet, kaosi mund të jetë pikërisht ambienti ku fuqia amerikane funksionon më mirë. Sepse në kohë pasigurie, investitorët ikin drejt dollarit. Në kohë lufte, aleatët blejnë armë amerikane. Në kohë krize energjetike, tregjet varen nga eksportet amerikane. Dhe në kohë paqartësie teknologjike, kompanitë amerikane mbeten qendra e inovacionit global.
Megjithatë, historia paralajmëron gjithashtu se asnjë sistem nuk është i pathyeshëm. Edhe perandoritë më të fuqishme kanë rënë kur arroganca është kthyer në verbëri strategjike.
Polarizimi politik në Amerikë po thellohet, besimi tek institucionet po dobësohet dhe rivalët e saj po afrohen mes tyre jo nga miqësia, por nga nevoja për të balancuar fuqinë amerikane. Kjo krijon një botë shumë më të rrezikshme dhe shumë më të paparashikueshme.
Prandaj pyetja më e madhe e shekullit XXI mbetet ende pa përgjigje: a po ndërton Amerika një rend të ri global që do ta zgjasë dominimin e saj për dekada të tjera, apo po hyn në fazën finale të mbingarkesës imperiale që ka rrëzuar çdo superfuqi para saj?
Sepse historia ka qenë brutalisht konsistente në një pikë: asnjë perandori nuk ka arritur të kontrollojë botën përgjithmonë.
Por ndoshta kjo është hera e parë që një superfuqi nuk po përpiqet të kontrollojë tokën. Ndoshta po përpiqet të kontrollojë vetë sistemin mbi të cilin funksionon bota moderne.
Dhe nëse kjo strategji funksionon, atëherë shekulli XXI mund të mos jetë fundi i dominimit amerikan, por transformimi i saj në një formë shumë më të sofistikuar, shumë më teknologjike dhe shumë më të padukshme se çdo perandori që ka ekzistuar ndonjëherë.
