Kryeministri Konstantinos Karamanlis pritet ngrohtësisht në Sofje në korrik të vitit 1975, ndërsa në krah të tij shihet homologu bullgar, Stanko Todorov. Kjo ishte hera e parë që një kryeministër grek vizitonte kryeqytetin bullgar dhe shënoi një përmirësim të dukshëm të marrëdhënieve dypalëshe pas dekadash mosbesimi e tensioni
Filmi biografik i vitit 2024 për kreun komunist italian Enrico Berlinguer, “The Great Ambition”, riktheu debatin mbi rolin e shërbimeve sekrete të vendeve të Bllokut Lindor gjatë Luftës së Ftohtë.
Në rastin e Berlinguerit, dyshimet për një atentat të organizuar nga shërbimet sekrete bullgare dhe sovjetike mbeten ende objekt debatesh. Megjithatë, ekzistojnë raste të tjera ku diskutimi nuk mbështetet në hamendësime apo dëshmi të mëvonshme, por në dokumente arkivore të pakundërshtueshme.
Një prej tyre lidhet me vitin 1968, një vit pas grushtit të shtetit të Kolonelëve më 21 prill 1967 në Greqi. Shërbimi sekret bullgar i propozoi atëherë KGB-së sovjetike një plan për të vrarë Konstantinos Karamanlisin, i cili jetonte në mërgim në Paris, duke i dërguar një libër të mbushur me eksploziv. Plani nuk u zbatua kurrë, por ekzistenca e tij, e dokumentuar në arkivat e deklasifikuara bullgare, hedh dritë mbi metodat e shërbimeve sekrete të Traktatit të Varshavës dhe mbi rëndësinë që ato i kushtonin politikanit të njohur grek.
Burimi i dokumenteve
Informacioni mbi këtë komplot gjendet në dokumentet e Sigurimit të Shtetit Bullgar (DS), të publikuara vitet e fundit nga Komisioni për Zbulimin e Dokumenteve, një institucion zyrtar i krijuar në vitin 2006 për të mbledhur, ruajtur dhe publikuar arkivat e DS-së.
Që prej vitit 2009, komisioni ka botuar dhjetëra vëllime me dokumente të deklasifikuara, ku përfshihen edhe materiale mbi të ashtuquajturat “masa aktive” gjatë Luftës së Ftohtë.
Veçanërisht interesant është vëllimi 55, i cili përmban propozime për operacione të tilla nga viti 1944 deri në vitin 1991. Në një dokument tepër sekret, të datës 12 mars 1968, DS-ja paraqiste para KGB-së një seri operacionesh të propozuara. Objektivi ishte destabilizimi i situatës politike në Greqi, si edhe përkeqësimi i marrëdhënieve mes Greqisë dhe Turqisë, Greqisë dhe SHBA-së, Turqisë dhe SHBA-së, si dhe Turqisë dhe Gjermanisë Perëndimore.
Koha kishte rëndësi të veçantë. Jurij Andropov kishte marrë drejtimin e KGB-së vetëm pak muaj më parë dhe kishte shpallur synimin për të rritur rolin e “operacioneve speciale” si instrument i politikës së jashtme sovjetike.
Pas grushtit të shtetit të 21 prillit 1967, Greqia kishte tërhequr vëmendjen e Moskës. Partia Komuniste Greke, e shpallur jashtë ligjit, kishte pësuar goditje të rëndë dhe kontaktet e saj me Bashkimin Sovjetik ishin ndërprerë. Në korrik 1967, Komiteti Qendror i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik ngarkoi KGB-në të rivendoste lidhjet me komunistët grekë dhe t’u siguronte mbështetje politike dhe materiale.
Planet sovjetike nuk kufizoheshin vetëm te mbledhja e informacionit. Materialet e publikuara nga Arkivi i Vasili Mitrokhinit tregojnë se KGB-ja kishte shqyrtuar edhe skenarë për krijimin e rrjeteve të sabotimit dhe inteligjencës në territorin grek, të cilat mund të aktivizoheshin në rast të një krize të rëndë politike ose një kryengritjeje kundër regjimit.
Megjithatë, Moska mbetej e kujdesshme. Greqia ishte anëtare e NATO-s dhe mundësitë operative të KGB-së nuk ishin të pakufizuara. Për këtë arsye, pavarësisht retorikës në mbështetje të “forcave progresiste”, sovjetikët shmangnin veprime që mund të provokonin një krizë të drejtpërdrejtë.
Planet për destabilizimin e Greqisë
Në këtë kontekst, propozimet e shërbimit sekret bullgar ishin edhe më radikale. Ndryshe nga ngurrimi sovjetik, bullgarët propozonin operacione agresive destabilizuese.
Dokumenti i marsit 1968 përmban një seri planesh që synonin jo vetëm Greqinë, por gjithë krahun juglindor të NATO-s.
Logjika ishte e qartë: të shfrytëzoheshin tensionet ekzistuese, veçanërisht rreth çështjes së Qipros, dhe të ushqehej mosbesimi mes aleatëve perëndimorë.
Megjithëse Athina dhe Ankaraja herë pas here përpiqeshin të përmirësonin marrëdhëniet, DS-ja besonte se ekzistonte terren i përshtatshëm për të nxitur përçarje dhe për të forcuar ndjenjat anti-greke dhe anti-turke në të dyja shoqëritë.
Dokumenti rekomandonte sulme ndaj objektivave simbolikë në Greqi dhe Turqi, të cilat do t’i atribuoheshin palës tjetër për të ndezur tensione të reja.
Një prej tyre ishte operacioni “HIKS”, që parashikonte vendosjen e një bombe në Konsullatën Turke në Selanik, e cila ndodhej në shtëpinë ku kishte lindur Mustafa Qemal Ataturku dhe që funksiononte si muze.
Plani parashikonte gjithashtu djegien e portës historike të Patriarkanës Ekumenike në Stamboll, si edhe sulme ndaj xhamive myslimane në Traki.
Të gjitha këto operacione synonin të krijonin përshtypjen se ishin kryer nga ekstremistë nacionalistë të vendit rival, me qëllim përkeqësimin e marrëdhënieve tashmë të brishta greko-turke.
Tri faqe nga dokumenti prej shtatë faqesh, i klasifikuar si tepër sekret dhe i datës 12 mars 1968, në të cilin agjencia e Sigurimit Shtetëror të Bullgarisë (DS) propozoi një sërë “masash aktive” për të destabilizuar Greqinë, marrëdhëniet greko-turke dhe, në një shkallë më të gjerë, aleancën e NATO-s. Dokumenti përfshinte një plan për të vrarë Konstantinos Karamanlisin në Paris
Plani për atentatin ndaj Karamanlisit
Komploti ndaj Konstantinos Karamanlisit kishte të njëjtën logjikë. Plani parashikonte dërgimin nga Mbretëria e Bashkuar të një pakoje që përmbante një libër me eksploziv të fshehur brenda.
Zgjedhja e librit dhe e Britanisë si vend dërgimi ishte bërë me kujdes, pasi autorët besonin se kjo do të ulte dyshimet dhe mundësinë e kontrollit të pakos.
Komplotistët shënonin se ish-kryeministri grek jetonte në Paris, ku zhvillonte aktivitet politik që konsiderohej “i padëshirueshëm” nga junta ushtarake greke.
Sipas dokumentit, një atentat ndaj tij do të “intensifikonte rivalitetin mes dy fraksioneve më radikale politike në Greqi.”
Hartuesit e planit pranonin gjithashtu se mund të kishte viktima të tjera, pasi pakon mund ta hapte një sekretare ose një i afërm i Karamanlisit.
Pse konsiderohej kërcënim
Sigurimi bullgar e konsideronte Karamanlisin një figurë me rëndësi të jashtëzakonshme politike.
Mundësia e rikthimit të tij në krye të një opozite të bashkuar pro-perëndimore – e njohur si “Zgjidhja Karamanlis” – e shndërronte atë në një faktor stabiliteti për Greqinë dhe për aleancën perëndimore, rrjedhimisht edhe në një kërcënim serioz për regjimin e kolonelëve. Emri i tij qarkullonte tashmë në qarqet diplomatike dhe politike si zgjidhja më e mundshme për t’i dhënë fund diktaturës ushtarake në fund të viteve 1960.
Kjo shpjegon logjikën e atentatit.
Një sulm ndaj tij mund t’i atribuohej juntës ose qarqeve perëndimore, duke rritur tensionet politike në Greqi dhe duke dëmtuar imazhin e NATO-s.
Madje edhe një atentat i pasuksesshëm do të mjaftonte për të nxitur spekulime, dyshime dhe paqëndrueshmëri politike.
Refuzimi i KGB-së
Në fund, KGB-ja hodhi poshtë propozimet bullgare.
Koha ishte vendimtare. Bashkimi Sovjetik po përgatitej të pushtonte Çekosllovakinë dhe të shtypte Pranverën e Pragës. Hapja e një fronti tjetër tensioni me vende anëtare të NATO-s u konsiderua shumë e rrezikshme.
Rëndësia e këtij dokumenti shkon përtej vetë komplotit. Ai dëshmon shtrirjen dhe brutalitetin e “masave aktive” që shqyrtoheshin gjatë Luftës së Ftohtë, por edhe faktin se Karamanlisi shihej nga kampi lindor si një lider i aftë të ndikonte në mënyrë vendimtare mbi të ardhmen e Greqisë.
Në fund, arkivat e deklasifikuara të Sigurimit të Shtetit Bullgar përbëjnë një burim të çmuar për të kuptuar këtë dimension më pak të dukshëm të Luftës sëFtohtë. Ato ndihmojnë të kuptohen jo vetëm operacionet që u realizuan, por edhe ato që mbetën vetëm në letër, duke zbuluar synimet, llogaritjet strategjike dhe kufijtë operacionalë të shërbimeve sekrete të asaj periudhe.
VINI RE: Ky material është pronësi intelektuale e Ekathimerini
