Për dy dekada, studiuesit vëzhguan anëtarët e grupit të shimpanzeve Ngogo në Parku Kombëtar Kibale në Uganda duke kaluar ditët e tyre duke ngrënë fruta dhe gjethe, duke pushuar, udhëtuar dhe duke u kujdesur për njëri-tjetrin në habitatin e tyre të pyllit tropikal. Por ky komunitet i qëndrueshëm më pas u përça dhe u zhyt në vite dhune vdekjeprurëse.
Studiuesit tani po përshkruajnë shembullin e parë të dokumentuar qartë të një grupi shimpanzesh të egra që ndahet në dy fraksione të veçanta, me njërin që nisi një seri sulmesh të koordinuara kundër tjetrit. Meshkujt e rritur dhe të vegjlit ishin objektivi, me 28 vdekje.
“Kafshime, goditje të vazhdueshme me duar, tërheqje zvarrë, shkelma – kryesisht meshkuj të rritur, por ndonjëherë edhe femrat marrin pjesë në sulme,” tha primatologu Aaron Sandel nga University of Texas, autori kryesor i studimit të publikuar të enjten në revistën Science.
Studiuesit filluan të studionin shimpanzetë Ngogo në vitin 1995. Ky ishte grupi më i madh i njohur i shimpanzeve të egra në botë, duke arritur rreth 200 anëtarë në kulm. Zakonisht, grupet e shimpanzeve kanë rreth 50 anëtarë.
Shkencëtarët kanë ditur prej kohësh se shimpanzetë sulmojnë dhe vrasin anëtarë të grupeve fqinje – pra të huaj – por kjo ishte ndryshe.
“Është e vështirë për mua të kuptoj se si miku i djeshëm u kthye në armikun e sotëm. Meshkujt në të dy grupet janë rritur bashkë, e kanë njohur njëri-tjetrin gjatë gjithë jetës dhe kanë bashkëpunuar për përfitime të përbashkëta,” tha primatologu John Mitani nga University of Michigan.
“Pra, pse ndarja? Ndoshta u bënë viktimë e suksesit të tyre, kur grupi u rrit në një madhësi të papërballueshme,” shtoi ai.
Studiuesit thanë se një kombinim faktorësh mund ta ketë destabilizuar grupin. Madhësia e madhe fillestare mund të ketë rritur konkurrencën për ushqim dhe për çiftëzim midis meshkujve. Vdekjet e shtatë shimpanzeve në vitin 2014, me shenja sëmundjeje, mund të kenë prishur marrëdhëniet sociale dhe krijuar armiqësi.
Komunitetet e shimpanzeve dominohen nga meshkujt. Rreth kohës kur tensionet filluan në vitin 2015, pati një ndryshim në mashkullin alfa – individi me statusin më të lartë – kur një shimpanze e quajtur Jackson rrëzoi një tjetër mashkull nga pozicioni.
Para ndarjes, grupi ishte një komunitet i bashkuar, megjithëse ekzistonin klastere sociale. Në vitin 2015, anëtarët e dy klastereve filluan të shmangnin njëri-tjetrin. Disa muaj pas një sëmundjeje në vitin 2017 që vrau 25 shimpanze, kryesisht të vegjël, anëtarë të njërit grup sulmuan Jackson, megjithëse ai mbijetoi. Në fund të vitit 2017, u formuan dy grupe të dallueshme, të quajtura grupi Perëndimor dhe ai Qendror.
Dhuna pasuese u krye nga grupi Perëndimor kundër atij Qendror, duke filluar nga viti 2018.
Studimi përfshin vëzhgime deri në vitin 2024, me shtatë meshkuj të rritur dhe 17 të vegjël të vrarë, gjithsej 24. Dhuna ka vazhduar. Vitin e kaluar dhe këtë vit, u vranë një mashkull i rritur, një mashkull adoleshent dhe dy të vegjël, duke e çuar numrin total të viktimave në 28. Shumë shimpanze janë zhdukur pa një shkak të qartë, çka sugjeron vrasje të tjera të paregjistruara.
“Ata thjesht e rrahin dhe hidhen mbi viktimën pa ndalur. Kam parë raste që zgjasin më pak se 15 minuta. Ka kafshime dhe në trupat e viktimave shihen prerje, por asgjë që duket se shkakton vdekjen. Mendoj se të rriturit vdesin nga dëmtime të brendshme,” tha Mitani.
“Në të kundërt, një shimpanze e rritur mund të rrëmbejë një të vogël nga nëna dhe ta vrasë shpejt me disa kafshime ose duke e përplasur fort në tokë,” shtoi ai.
Grupi Perëndimor fillimisht ishte më i vogël në numër dhe territor, por më vonë e tejkaloi grupin Qendror në të dyja aspektet. Ky grup duket se nuk ka pësuar humbje.
Megjithëse shkencëtarët preferojnë të mos e quajnë këtë një “luftë civile”, term me kuptim specifik për konfliktet njerëzore, ata shohin ngjashmëri të rëndësishme.
Studiuesit përmendën një rast të mëparshëm në Tanzani në vitet 1970, ku një komunitet shimpanzesh u nda dhe një fraksion ushtroi dhunë vdekjeprurëse ndaj tjetrit. Në atë rast, shimpanzetë ushqeheshin rregullisht nga studiuesit, gjë që ndryshoi sjelljen natyrore dhe la shumë pyetje pa përgjigje.
Shimpanzetë dhe kushërinjtë e tyre të afërt, bonobot, janë të afërmit tanë më të ngushtë evolucionarë. Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë kundër krahasimeve të drejtpërdrejta midis dhunës së shimpanzeve dhe sjelljes njerëzore, shkruan Reuters.
“Jemi të ngjashëm në disa mënyra për shkak të historisë së përbashkët evolucionare, por jemi gjithashtu thelbësisht të ndryshëm, sepse kemi ndryshuar gjatë 6–8 milionë viteve që nga ndarja jonë prej tyre,” tha Mitani.
