Presidenti amerikan Donald Trump mund të jetë duke përjashtuar aktualisht një operacion të gjerë tokësor për të marrë “pluhurin bërthamor” të Iranit — pra uraniumin shumë të pasuruar që i jep regjimit të ajatollahëve mundësinë për t’u afruar potencialisht drejt prodhimit të një bombe bërthamore në të ardhmen — por në mes të përshkallëzimit të ri të tensioneve ai kërcënoi të bombardojë një objekt bërthamor që ka mbetur i paprekur gjatë dy luftërave të fundit me Republikën Islamike: Malin Pickaxe në malet Zagros, shumë pranë objektit bërthamor të Iranit në Natanz.
Thellë brenda malit, Irani ka gërmuar prej gjashtë vitesh një objekt nëntokësor, për të cilin ekspertët vlerësojnë se mund t’u rezistojë edhe bombave më të fuqishme depërtuese të bunkerëve.
Trump bëri kërcënimin dramatik të hënën në mbrëmje gjatë një interviste me transmetuesin konservator Hugh Hewitt, i cili i kujtoi atij se ndërsa SHBA-ja kishte sulmuar tashmë tre objektet kryesore bërthamore të Iranit vitin e kaluar gjatë operacionit “Midnight Hammer” — Natanz, Fordow dhe Isfahan — objekti në Malin Pickaxe nuk ishte goditur, as gjatë operacionit “Rising Lion” dhe as gjatë “Roaring Lion”.
“Ju shkatërruat tre nga objektet e tyre bërthamore, por ata kanë një objekt të katërt, ndoshta në Malin Pickaxe. Para se të hyni në një marrëveshje tjetër, a do të këmbëngulnit që inspektorët bërthamorë të hyjnë në këtë tunel shumë, shumë të thellë dhe të zbulojnë nëse ata kanë një makinë të fundit të botës atje poshtë?” e pyeti Hewitt.
Trump u përgjigj shpejt se Irani nuk ka një makinë të tillë atje, por theksoi se Shtetet e Bashkuara po e monitorojnë nga afër aktivitetin rreth objektit përmes satelitëve dhe se nuk ka prova për ndonjë aktivitet aty.
“Pickaxe është një objektiv i mundshëm për një goditje të madhe pranë hyrjes kryesore. Ndoshta do ta shihni këtë,” tha Trump në intervistë. Më vonë ai foli sikur besonte se një sulm do të ndodhte vërtet.
“Ne do ta eliminojmë Malin Pickaxe. Thuaju iranianëve të jenë gati,” tha ai, duke shtuar se sulmi do të ndodhte “ndoshta shumë shpejt”.
Në përgjigje, një zyrtar iranian i sigurisë kërcënoi të martën se regjimi i ajatollahëve do të përgjigjej ashpër nëse SHBA-ja do të sulmonte malin.
“Nëse Trump i zbaton kërcënimet e tij, ne do të përgjigjemi në mënyrë shkatërruese — dhe çmimin do ta paguajnë ushtarët amerikanë dhe aleatët e tij në rajon,” tha zyrtari iranian, i cili nuk u identifikua.
Edhe ky zyrtar, ashtu si Trump, pretendoi se në këtë objekt nuk ka aktivitet bërthamor.
Megjithatë, edhe nëse aktualisht nuk ka aktivitet real bërthamor në kompleks, imazhet satelitore të publikuara muajin e kaluar tregojnë se puna në këtë objekt ka vazhduar. Instituti për Shkencë dhe Siguri Ndërkombëtare (ISIS), me seli në Uashington, publikoi së fundmi një analizë të detajuar të imazheve satelitore nga fundi i qershorit, duke treguar se aktiviteti në mal vazhdon.
Sipas institutit, “lëvizja e automjeteve mund të shihet në rrugët që çojnë drejt hyrjeve perëndimore të tuneleve, duke treguar se puna brenda kompleksit të tuneleve, si dhe përforcimi i hyrjeve, vazhdon ende”.
ISIS vuri në dukje se memorandumi i mirëkuptimit i nënshkruar mes SHBA-së dhe Iranit kërkon që Teherani të ruajë status quo-në në lidhje me programin e tij bërthamor. Prandaj, sipas institutit, ndërtimet në çdo objekt të lidhur me programin bërthamor, përfshirë Malin Pickaxe, do të përbënin shkelje të marrëveshjes.
“Mali Pickaxe”, i njohur gjithashtu si “Mali Hammer” (në anglisht Pickaxe Mountain dhe në persisht Kuh-e Kolang Gaz Lah), ndodhet rreth 1.5 kilometra në jug të kompleksit bërthamor të Natanzit. Gërmimet nisën në vitin 2020, në një periudhë kur Irani zgjeroi ndjeshëm programin e tij bërthamor pas vendimit të Trump në vitin 2018 për t’u tërhequr nga marrëveshja bërthamore e firmosur gjatë administratës Obama.
Sipas Reuters, objekti përfshin dy komplekse tunelesh jashtëzakonisht të thella, të cilat ekspertët thonë se mund të jenë përtej kapacitetit të bombave masive amerikane GBU-57 për depërtimin e bunkerëve, armët më të fuqishme të këtij lloji në botë, të përdorura nga SHBA-ja kundër objekteve nëntokësore në Fordow dhe Natanz. Isfahani u sulmua vetëm me raketa Tomahawk, megjithëse edhe ai përmban objekte të thella nëntokësore.
Edhe pse nuk ka një konfirmim zyrtar për këto vlerësime, ekspertët paralajmërojnë se objekti në Malin Pickaxe mund të ndodhet 80 deri në 100 metra nën tokë — një thellësi që mund të përbëjë sfidë edhe për armët depërtuese të bunkerëve.
Duke përshkruar aftësitë e bombës GBU-57, Forcat Ajrore amerikane kanë deklaruar më parë se ajo mund të depërtojë deri në 60 metra nën tokë.
“Mali Pickaxe është më i thellë, më i madh dhe më i fortifikuar se Fordow,” tha Blaise Misztal, nënkryetar për politikat në Institutin Hebre për Sigurinë Kombëtare të Amerikës (JINSA), një organizatë kërkimore me bazë në Uashington. “Ky mund të jetë vendi ku ata planifikojnë të bëjnë kalimin drejt pasurimit të uraniumit në nivel ushtarak.”
Irani vetë deklaroi kur filloi ndërtimi se objekti do të përdorej për ndërtimin e centrifugave të pasurimit të uraniumit, jo për vetë procesin e pasurimit. Megjithatë, ai nuk ka lejuar kurrë inspektorët e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA) të kryejnë kontrolle aty për të përcaktuar se çfarë po ndodh realisht në objekt.
Si rezultat, shumë ekspertë dyshojnë se objekti synon të shërbejë si një vend i mbrojtur për fazën e avancuar të pasurimit të uraniumit që kërkohet për zhvillimin e armëve bërthamore — në nivelin 90%.
Irani tashmë ka grumbulluar rreth 440 kilogramë uranium të pasuruar në nivel të lartë prej 60%. Kalimi nga 60% në 90% konsiderohet relativisht i lehtë dhe i shpejtë, ndërsa ekziston një pasiguri e madhe mbi vendndodhjen e këtij materiali, të cilin Trump e ka quajtur “pluhur bërthamor”.
Sipas drejtorit të përgjithshëm të IAEA-s, Rafael Grossi, të paktën gjysma e këtij materiali ndodhet e groposur në Isfahan. Raporte të tjera tregojnë se materiali i pasuruar ruhet gjithashtu në Fordow dhe Natanz. Megjithatë, “The New York Times” raportoi në prill se nuk mund të përjashtohet mundësia që materiali i pasuruar të jetë transferuar tashmë në objektin e Malit Pickaxe.
Një mundësi e ngjashme u ngrit edhe në një analizë të publikuar rreth një javë më parë nga instituti amerikan ISIS.
“Kompleksi më i vogël i tuneleve në Malin Pickaxe mbeti i mbyllur që nga mesi i majit,” thuhej në raport. “Përmbajtja e kompleksit që çoi në mbylljen e tij është e panjohur. Mund të përmbajë uranium të pasuruar ose centrifuga. Alternativisht, Irani mund të jetë duke u përpjekur thjesht të kufizojë dëmet e mundshme ndaj një kompleksi tunelesh të lidhur prej kohësh me objektin e pasurimit në Natanz.”
Instituti gjithashtu analizoi arsyen pse objekti nuk është sulmuar ende, duke shkruar se kompleksi i dytë i tuneleve nuk dukej ende operacional dhe nuk konsiderohej “me rëndësinë më të lartë” për Iranin.
“Kjo mund të ndihmojë në shpjegimin se përse si Shtetet e Bashkuara ashtu edhe Izraeli nuk e kanë sulmuar ende këtë objekt,” thuhej në raport.
Megjithatë, vetë Trump — pavarësisht deklaratës së tij të hënën se nuk ka aktivitet në këtë objekt — iu referua atij në një fjalim gjatë luftës në prill. Ai argumentoi se aktiviteti që vazhdoi edhe pas sulmeve ndaj objekteve bërthamore iraniane provonte se Irani nuk kishte hequr dorë nga ambiciet për të zhvilluar një bombë bërthamore.
Tani ai po kërcënon ta bombardojë objektin, por ekzistojnë dyshime nëse SHBA-ja mund ta shkatërrojë atë vetëm nga ajri me bomba depërtuese.
Disa ekspertë kanë thënë më parë se shkatërrimi i objektit do të kërkonte një operacion të rrezikshëm tokësor, ndoshta duke përfshirë forca amerikane që do të hynin në objekt dhe do të vendosnin eksplozivë në muret e brendshme të tuneleve, shkruan Ynet.
Një ekspert argumentoi se edhe kjo mund të mos ishte e mjaftueshme. Mark Dubowitz, drejtor ekzekutiv i Fondacionit për Mbrojtjen e Demokracive, i cili mirëpriti kërcënimin e Trump për shkatërrimin e objektit, tha sipas “The New York Times” se misioni mund të kërkonte përdorimin e një lloj agjenti kimik për ta bërë objektin “të paarritshëm për njerëzit për 100 vitet e ardhshme”.
