Ndikimi i Kinës në oqeanet e botës po rritet në një kohë kur konkurrenca për burimet detare dhe kontrollin e hapësirave oqeanike po bëhet gjithnjë e më e ashpër. Deti Sargasso shpesh mbulohet nga masa të mëdha sargassumi, një lloj bari detar me fshikëza ajri që formojnë sipërfaqe lundruese ku shumë specie detare – përfshirë tonin, mahi-mahin dhe gaforret – rritin të vegjlit e tyre.
Ky det, që shtrihet në rreth katër milionë kilometra katrorë dhe është i vetmi në botë i përcaktuar nga rrymat oqeanike e jo nga brigjet, është njëkohësisht zonë ku operojnë flotat e peshkimit të vendeve si Spanja, Tajvani, SHBA-ja dhe Kina, të cilat përbëjnë presion të vazhdueshëm mbi ekosistemin.
Në thellësi të këtij deti, sidomos në sektorin lindor, disa shtete përfshirë Rusinë po kërkojnë mënyra për të nxjerrë metale të çmuara si bakri, argjendi dhe ari nga depozitat e sulfideve polimetalike që gjenden pranë burimeve vullkanike nënujore. Në këtë kontekst, negociatorët e traktatit të ri të OKB-së për biodiversitetin në detet e hapura shpresojnë se kjo marrëveshje do të vendosë kufizime mbi garën për shfrytëzimin e këtyre burimeve, nëse fuqitë e mëdha vendosin ta mbështesin.
Megjithatë, administrata e Donald Trump ka treguar se nuk ka ndërmend të angazhohet në këtë drejtim. Sipas Steven Groves nga Heritage Foundation, Trump dhe JD Vance nuk e konsiderojnë veten të detyruar nga marrëveshje që SHBA nuk i ka ratifikuar dhe për këtë arsye nuk e shohin problem që Kina të veprojë sipas interesave të saj.
Në kontrast me këtë qëndrim, Kina e ka ratifikuar marrëveshjen ndërkombëtare të njohur si traktati global i oqeaneve dhe madje ka propozuar që sekretariati i organizatës që do ta administrojë këtë traktat të vendoset në territorin e saj, gjë që do t’i jepte ndikim të konsiderueshëm në drejtimin dhe financimin e strukturës në të ardhmen.
Disa analistë vlerësojnë se Pekini e konsideron këtë hap pjesë të një strategjie më të gjerë gjeopolitike dhe një mënyrë për të mbrojtur industrinë e tij të madhe të peshkimit.
Sipas Andrew Serdy nga University of Southampton, Kina përpiqet të shfaqet si një aktor racional dhe i përgjegjshëm në skenën ndërkombëtare, duke krijuar një klimë më të favorshme për pretendimet e saj territoriale në Deti i Kinës Jugore. Një qasje e tillë është shfaqur edhe në forumet ndërkombëtare për klimën dhe në samitet e G20.
Për më tepër, Kina ishte një nga vendet që bashkë-drejtoi samitin global të biodiversitetit në vitin 2022, ku u arrit marrëveshja për objektivin e njohur si “30 deri në 30”, i cili synon që deri në fund të kësaj dekade të mbrohet rreth një e treta e oqeaneve të planetit.
Sipas Megan Randles nga Greenpeace International, fakti që Kina është përfshirë aktivisht në procesin e zbatimit të traktatit për detet e hapura mund të shihet si një zhvillim pozitiv, veçanërisht në një periudhë kur aktorë si Trump dhe Rusia konsiderohen pengesë për përparimin e negociatave.
Marrëveshja, e cila hyri në fuqi në janar dhe tashmë është ratifikuar nga më shumë se 80 shtete, synon të krijojë mekanizma për përcaktimin dhe menaxhimin e zonave të mbrojtura detare, si dhe për ndarjen e përfitimeve që mund të dalin nga përdorimi i burimeve gjenetike të detit, të cilat kanë potencial të madh për kërkime farmaceutike.
Megjithatë, shumë ekspertë paralajmërojnë se zbatimi praktik i traktatit do të jetë kompleks në një sistem ndërkombëtar ku fuqia ekonomike dhe ushtarake shpesh ndikon mbi mënyrën se si interpretohet dhe zbatohet ligji ndërkombëtar. Rusia nuk e ka nënshkruar këtë marrëveshje, ndërsa India ka deklaruar se synon ta ratifikojë, por ende nuk e ka përfunduar procesin formal.
Sipas Monica Medina nga administrata e Joe Biden, kjo situatë pasqyron një problem klasik të ligjit të detit: në hapësirat që nuk i përkasin asnjë shteti, shumë vende përfitojnë nga burimet pa marrë përgjegjësi për mbrojtjen e tyre.
Detet e hapura përbëjnë rreth 95 për qind të vëllimit të të gjithë oqeaneve të planetit, por më pak se një për qind e tyre janë aktualisht të mbrojtura nga masa të forta konservimi. Ndërkohë, acidifikimi i ujërave, ndotja, rritja e temperaturave dhe mbipeshkimi po e përkeqësojnë vazhdimisht gjendjen e ekosistemeve detare.
Randles thekson se koha për të vepruar po pakësohet dhe se strategjitë e mbrojtjes duhet të përfshijnë rrjete të gjera ekosistemesh, përfshirë korridoret migratore të specieve si balenat, dhe jo vetëm zona të izoluara të zgjedhura për arsye politike. Disa ambientalistë e konsiderojnë traktatin e ri të oqeaneve një sukses të rëndësishëm diplomatik, sidomos në një periudhë kur Trump vendosi të tërhiqte SHBA-në nga Marrëveshja e Parisit dhe kundërshtoi vendosjen e një takse globale karboni për transportin detar.
Marrëveshja synon të plotësojë boshllëqet që kanë mbetur nga Konventa e Kombeve të Bashkuara për të Drejtën e Detit, duke rregulluar fusha të tilla si krijimi i zonave të mbrojtura detare, përdorimi i burimeve gjenetike detare, vlerësimet e ndikimit mjedisor dhe transferimi i teknologjisë detare.
Megjithatë, disa kritikë mbeten skeptikë për efektivitetin real të kësaj marrëveshjeje. Ekonomisti Guy Standing, autor i librit The Blue Commons, argumenton se detet e hapura po shndërrohen gjithnjë e më shumë në zona pa rregulla të qarta dhe se aktualisht mungon një mekanizëm i fortë për të mbajtur përgjegjës shtetet ose kompanitë që shkelin rregullat.
Ai madje paralajmëron se gjatë kësaj dekade mund të lindin konflikte të drejtpërdrejta midis vendeve të mëdha, përfshirë SHBA-në dhe Kinën, për kontrollin e mineraleve kritike ose për aksesin në burimet gjenetike detare, ndërkohë që flotat e mëdha industriale të peshkimit vazhdojnë të operojnë pothuajse pa kufizime.
Në të njëjtën kohë, kompani amerikane kanë shtyrë përpara projektet e minierave në fundin e detit, pasi Trump nënshkroi një urdhër ekzekutiv për të përshpejtuar dhënien e licencave për eksplorim në zona jashtë ujërave territoriale të SHBA-së.
Disa shtete evropiane, të udhëhequra nga Franca, kanë paralajmëruar se aktivitetet minerare në det të thellë mund të shkaktojnë dëme të pakthyeshme për organizmat e rrallë të fund-detit dhe se nisja e tyre pa një kuadër të qartë ndërkombëtar do të binte ndesh me parimet e së drejtës ndërkombëtare. Ndërkohë, agjencia amerikane Bureau of Ocean Energy Management ka propozuar edhe dobësimin e disa procedurave të rishikimit mjedisor për projekte të tilla.
Historikisht, përpjekjet për të mbrojtur biodiversitetin në detet e hapura nuk kanë qenë shumë të suksesshme. Objektivi global për të mbrojtur 10 për qind të oqeaneve deri në vitin 2020 nuk u arrit dhe shumë nga zonat e shpallura të mbrojtura u konsideruan vetëm “parqe në letër”, pasi mbrojtja reale ishte minimale ose nuk zbatohej në praktikë.
Mbretëria e Bashkuar është ndër vendet e pakta që kanë arritur objektivin “30 deri në 30” brenda ujërave të tyre territoriale, megjithëse vetëm një pjesë e vogël e mbi 300 zonave të mbrojtura detare që ka krijuar janë plotësisht të ndaluara për peshkim. Analizat e Greenpeace sugjerojnë se me ritmin aktual mund të duhen shumë dekada, ndoshta edhe shekuj, për të arritur mbrojtjen e një të tretës së oqeaneve në nivel global.
Roli i Kinës mund të jetë vendimtar për të ardhmen e këtij traktati. Nëse Pekini arrin të vendosë sekretariatin e marrëveshjes në qytetin bregdetar Xiamen, ai do të mund të organizojë samitet vjetore të njohura si “COP të Oqeanit”, ku do të shqyrtohen propozime shkencore për krijimin e zonave të reja të mbrojtura detare.
Kina ka premtuar gjithashtu financime për të ndihmuar vendet më të varfra të marrin pjesë në këto procese. Megjithatë, kritikët kujtojnë se Pekini në të kaluarën ka qenë kundërshtar i disa projekteve për zona të reja të mbrojtura detare dhe ka treguar rezerva për ndarjen e përfitimeve nga burimet gjenetike të detit. Së bashku me Rusinë, Kina ka bllokuar përpjekjet për krijimin e zonave të reja të mbrojtura në Antarktida dhe mban numrin më të madh të licencave eksploruese në Autoriteti Ndërkombëtar i Shtratit të Detit.
Debati mbi minierat në det të thellë dhe tensionet territoriale në Detin e Kinës Jugore tregojnë se zbatimi real i ligjit ndërkombëtar të detit mbetet një sfidë e madhe. Ndërkohë, disa vende po përpiqen të përshpejtojnë krijimin e zonave të reja të mbrojtura përpara raundeve të ardhshme të negociatave në Nju Jork.
Kili ka paraqitur një iniciativë të parë për një zonë të mbrojtur në det të hapur, ndërsa disa vende të Afrika Perëndimore po përgatisin një propozim të ngjashëm. Franca, nga ana tjetër, po bashkë-udhëheq një koalicion shtetesh që mbështesin traktatin dhe kundërshtojnë minierat në thellësitë e oqeanit.
Në të njëjtën kohë, studiuesit paralajmërojnë se ngrohja e shpejtë e oqeaneve, acidifikimi i ujërave dhe ndotja po e përkeqësojnë situatën e ekosistemeve detare.
Ekspeditat shkencore kanë vërejtur se prania e sargassumit në Detin Sargasso po bëhet gjithnjë e më e rrallë, një tregues i ndryshimeve të rëndësishme ekologjike në këtë rajon. Sipas Standing, krijimi i një sistemi global për monitorimin dhe qeverisjen e deteve të hapura do të kërkojë përpjekje të mëdha ndërkombëtare dhe për momentin mbështetet kryesisht në vullnetin politik të shteteve.
Ai shton se për sa kohë që Trump mbetet në Shtëpinë e Bardhë, është e vështirë të pritet një bashkëpunim i gjerë ndërkombëtar, sepse në fund të fundit fuqia shpesh përcakton rregullat dhe shtetet më të fuqishme priren të marrin atë që duan nga oqeanet e botës.
VINI RE: Ky material është pronësi intelektuale e Financial Times
