Sistemi monetar global po jep shenja të qarta rrëmuje dhe ari, më shumë se çdo tregues tjetër, po e ekspozon këtë realitet. Një analogji letrare e errët nga Ernst Jünger, ku normalizimi i së patolerueshmes bëhet pjesë e përditshmërisë, shërben si hyrje domethënëse për mënyrën se si establishmenti financiar dhe politik po e trajton rritjen marramendëse të çmimit të arit.
Ashtu si personazhet që përballen me tmerrin pa reagim, edhe sot reagimi ndaj arit është një përzierje mohimi, relativizimi dhe gjuhë teknike që synon ta bëjë të padukshme atë që po ndodh realisht.
Në dy vitet e fundit, çmimi i arit është rritur në mënyrë dramatike, duke arritur nivele që do të duhej të kishin shkaktuar alarm serioz institucional. Megjithatë, reagimi dominues ka qenë ose të mos shihet fare kjo lëvizje, ose të minimizohet rëndësia e saj. Ajo që refuzohet të pranohet është se kjo rritje nuk është një episod spekulativ, por pasqyron një ristrukturim të thellë të rezervave globale, i nxitur nga humbja graduale e vlerës dhe besueshmërisë së dollarit amerikan.
Në vetëm dhjetë vjet, ari është rritur nga rreth 1,000 dollarë për onz në mbi 4,800 dollarë, ndërsa vetëm gjatë vitit 2025 shënoi një rritje prej afro 70 për qind, pavarësisht normave të larta të interesit që tradicionalisht e penalizojnë arin si aktiv pa rendiment. Një sinjal i tillë nuk mund të injorohet pa kosto: ai tregon se diçka thelbësore është thyer në arkitekturën e sistemit monetar aktual. Megjithatë, institucionet kryesore vazhdojnë të sillen sikur gjithçka është normale, duke përdorur gjuhë analitike sterile për të zbehur përmasat e fenomenit.
Shembull tipik është JPMorgan, e cila në fund të vitit të kaluar e përshkroi rritjen e arit si diçka thuajse rutinë, vetëm për t’u tejkaluar brenda pak javësh nga realiteti i tregut. Faktorët që rëndojnë mbi investitorët janë të shumtë, nga pasiguria në tregun japonez të obligacioneve te tensionet gjeopolitike dhe ndjesia e përgjithshme se rendi global po shpërbëhet më shpejt se sa pritej.
Por këto shqetësime, sado reale, nuk mjaftojnë për të shpjeguar një rritje kaq të fortë dhe të qëndrueshme të arit. Ajo që po del gjithnjë e më qartë është se kemi të bëjmë me një krizë besimi ndaj valutave fiskale, veçanërisht dollarit, dhe me një reagim strukturor ndaj kësaj krize.
Në qendër të këtij reagimi qëndrojnë bankat qendrore. Ato janë blerësit kryesorë dhe të qëndrueshëm të arit, duke e mbushur atë në rezervat e tyre pa u ndikuar nga çmimi afatshkurtër. Ndryshe nga e kaluara, kur tregu i arit dominohej nga investitorë perëndimorë që e përdornin metalin si tregues për pritshmëritë mbi normat e interesit, sot çmimi po përcaktohet gjithnjë e më shumë jashtë Wall Street-it. Kina kryeson këtë prirje, e ndjekur nga vende si India, Turqia, Brazili dhe Polonia, shumica e të cilave nuk janë të ankoruara fort në orbitën perëndimore.
Sipas Këshillit Botëror të Arit, pothuajse të gjitha bankat qendrore presin rritje të mëtejshme të rezervave globale të arit gjatë vitit të ardhshëm. Ari tashmë është aktivi rezervë ndërkombëtar me rritjen më të shpejtë dhe po e fiton këtë rol kryesisht në dëm të dollarit. Deri në fund të vitit 2025, ai pritet të përfaqësojë rreth 30 për qind të rezervave totale të bankave qendrore.
Madje, shifrat reale ka shumë gjasa të jenë më të larta, pasi një pjesë e madhe e blerjeve nuk raportohet zyrtarisht. Ari mund të transferohet mes qeverive pa deklarim publik dhe shumë vende përdorin struktura paralele për ta blerë atë jashtë statistikave të FMN-së.
Kjo mungesë transparence nuk është margjinale. Vlerësimet sugjerojnë se dy të tretat e kërkesës zyrtare për ar tashmë është e paraportuar, ndërsa blerjet reale të Kinës mund të jenë shumëfish më të larta se shifrat zyrtare. Analistët e përshkruajnë këtë proces si një dedollarizim të heshtur, të kryer pa deklarata politike apo përplasje publike, por përmes akumulimit të qëndrueshëm të një aktivi neutral.
Ndërkohë, vëmendja e establishmentit perëndimor mbetet e përqendruar te transaksionet dhe kreditë në dollarë, dy shtresat më të dukshme të sistemit global. Por ndryshimi po ndodh në shtresën më të brendshme: rezervat dhe ruajtësit e vlerës. Aty po zhvillohet presioni që me kalimin e kohës pritet të reflektohet edhe në mënyrën se si kryhet tregtia dhe financimi ndërkombëtar. Nuk bëhet fjalë për një kthim në shlyerje direkte me ar, por për një sistem më të decentralizuar, ku ari shërben si balancues dhe pikë referimi mes valutave.
Shkaku themelor është se mbajtja e dollarëve po bëhet gjithnjë e më pak tërheqëse. Jo vetëm për arsye gjeopolitike, por sepse Shtetet e Bashkuara nuk kanë një strategji të besueshme për menaxhimin e borxhit të tyre në rritje.
Alternativa reale mbetet zhvlerësimi përmes normave reale negative, një proces që gërryen gradualisht fuqinë blerëse të atyre që mbajnë dollarë. Për bankat qendrore të botës, kjo përkthehet në humbje të vazhdueshme reale, një kosto që gjithnjë e më pak vende janë të gatshme ta pranojnë.
Megjithatë, në Uashington mbizotëron mohimi. Raportet zyrtare theksojnë ende dominimin e dollarit në rezervat globale, ndërsa rritjen e rolit të arit e shpjegojnë thjesht si pasojë të çmimit të tij më të lartë, pa analizuar arsyet e kësaj rritjeje. Nuk përmenden blerjet jashtë bilancit, as motivet strukturore që i shtyjnë bankat qendrore drejt arit. Çmimi, sipas këtij interpretimi, thjesht “ndodhi” të rritej.
Deklarata të tilla si ato të Sekretarit të Thesarit, që e atribuojnë kërkesën për ar në Kinë një krize të brendshme kineze dhe mungesës së besimit në juan, ilustrojnë këtë qasje reduktuese.
Ato injorojnë faktin se pjesa dërrmuese e arit të importuar nga Kina nuk shkon te konsumatori i zakonshëm, por absorbohet nga struktura shtetërore ose kuazi-shtetërore, si pjesë e një strategjie afatgjatë, shkruan Rt.
Pas rënies së sistemit Bretton Woods, ari u shty me forcë në periferi të sistemit financiar, me qëllimin e qartë që të mos kthehej më kurrë në qendër. Por sot, pa zhurmë dhe pa shpallje, ai po rikthehet. Jo përmes një revolucioni të dukshëm, por përmes një rikonfigurimi të durueshëm të themeleve monetare globale.
Një sistem i ri po merr formë, dhe ari, sërish, po zë një vend qendror në të – këtë herë jo sepse Perëndimi e dëshiron, por sepse pjesa tjetër e botës po e imponon gradualisht këtë realitet.
