Për gjysmë shekulli, monarkitë naftë-prodhuese të Lindja e Mesme janë paraqitur si furnizues të besueshëm të naftës me kosto të ulët. Lufta e tretë e Gjirit, tashmë në javën e saj të pestë, e ka rrëzuar këtë përfytyrim.
Me Ngushticën e Hormuzit pothuajse të mbyllur, 15% e naftës botërore nuk arrin te klientët. Të gjitha shtetet e Gjirit kanë ulur prodhimin dhe kanë parë rënie të ndjeshme të të ardhurave nga eksportet.
Të gjitha, përveç njërit. Ndërsa cisternat e tij vijojnë të lundrojnë nëpër ngushticë, Irani tani po fiton pothuajse dyfish më shumë çdo ditë nga shitja e naftës sesa përpara se bombat amerikane dhe izraelite të godisnin më 28 shkurt. Irani mund të jetë duke u goditur në fushën e betejës, por regjimi po fiton luftën energjetike.
Sa naftë po eksporton Irani
Është e vështirë të llogaritet sa fuçi eksporton vendi që shmang më mirë se kushdo sanksionet në botë. Cisternat iraniane janë më të pakapshme se kurrë, kompanitë që ofrojnë pamjet satelitore kanë ndërprerë përditësimet për rajonin dhe ndërhyrjet elektronike kanë krijuar një “mjegull” në Gjirin Persik.
Megjithatë, një burim i njohur me kontabilitetin e naftës iraniane konfirmon se vendi aktualisht eksporton 2.4–2.8 milionë fuçi në ditë produkte nafte, përfshirë 1.5–1.8 milionë fuçi naftë bruto. Kjo është e njëjtë, në mos më shumë, se mesatarja e vitit të kaluar. Për më tepër, Irani po shet me çmime shumë më të larta.
Industria e naftës iraniane është përshtatur në mënyra që e bëjnë më rezistente ndaj sulmeve dhe sanksioneve. Pjesa më e madhe e të ardhurave tani po shkon drejt Gardës Revolucionare Islamike (IRGC), forca elitare luftarake e regjimit. Ndërkohë, Kina po luan një rol aktiv për të mundësuar rrjedhjen e parave. Fondi i luftës së Iranit është zhvendosur thellë në Azi, larg rrezikut nga armët izraelite.
Tre shtyllat e biznesit të naftës iraniane
Biznesi i naftës i Iranit mbështetet në tre shtylla: shitësit, transportin dhe bankat “hije”.
Shitësit
Si në shumicën e shteteve me ekonomi të bazuar në naftë, eksportet iraniane menaxhohen zyrtarisht nga kompania shtetërore, Kompania Kombëtare Iraniane e Naftës (NIOC). Në praktikë, gjendja është ndryshe. Në një vend që ka mungesë valutash të forta, nafta shërben si një formë likuiditeti. Fraksione të ndryshme të qeverisë – nga ministria e jashtme deri te policia – marrin sasi fuçish për t’i shitur vetë. Edhe disa fondacione fetare kanë kuota.
Sipas disa burimeve iraniane, të gjitha këto institucione kontrollohen nga rreth 20 oligarkë që përdorin rrjetet e tyre për ta kthyer naftën në para. Disa figura të njohura, si Ali Shamkhani, ish-drejtues i Këshillit Suprem të Sigurisë Kombëtare, tashmë kanë vdekur. Të tjerë vijojnë veprimtarinë.
Djali i Shamkhanit, Hossein, drejton një perandori tregtare dhe transporti detar. Edhe rrethi i Mojtaba Khamenei – djali dhe pasardhësi i liderit suprem të ndjerë Ali Khamenri, i vrarë ditën e parë të luftës – është i përfshirë në biznesin e naftës. Disa tregtarë janë të lidhur me Gholam-Hossein Mohseni-Ejei, një jurist i lartë islamik.
Shumë prej këtyre individëve kanë lidhje me IRGC. Emma Li nga Vortexa, kompani që ndjek lëvizjen e anijeve, vlerëson se kjo forcë – e cila menaxhon edhe fusha nafte – qëndron pas shumicës së rritjes së fundit të eksporteve të naftës. Djali dhe dhëndri i Mohsen Rezaee, ish-komandant i përgjithshëm i IRGC dhe këshilltar ushtarak i Khameneit të ri, thuhet se lëvizin sasi të mëdha nafte. Krahu ndërkombëtar i IRGC, Forca Quds, kontrollon 25% të prodhimit të naftës bruto të Iranit. Kjo strukturë e decentralizuar është e vështirë të shkatërrohet nga sulmet ajrore.
Transporti
Gjatë luftës, IRGC ka forcuar kontrollin mbi transportin – shtylla e dytë e biznesit të naftës. Forca kontrollon ngushticën e Hormuzit dhe një pjesë të madhe të transportit dhe komunikimeve në Gjirin Persik. Kompani nominalisht private, por në pronësi ose nën ndikimin e IRGC apo të degës ushtarake Khatam al-Anbiya, koordinojnë logjistikën me NIOC.
Mes tyre janë Sahand, Sahara Thunder, Pasargad, Admiral (kompania e transportit e Shamkhanit) dhe Kompania Petrokimike e Gjirit Persik, e cila menaxhon impiante përpunimi nafte. Të gjitha janë nën sanksione amerikane si kompani fasadë.
Operatorët logjistikë iranianë përpiqen të mbajnë cisternat larg rrezikut – ngarkesa mund të vlejë 150–200 milion dollarë, 5–10 herë më shumë se vetë anija që e transporton. Në Ishulli Kharg, nga ku zakonisht niset 90% e naftës bruto iraniane, anijet në skelën më të jashtme “T-jetty” operojnë me procedura emergjente largimi.
Në rast sulmi, anijet mund të presin menjëherë kabllot dhe të largohen pa ndihmën e rimorkiatorëve. Skela Azarpad, e cila pranon cisternat më të mëdha, ka ulur përdorimin e dy vendeve të ankorimit për arsye sigurie. Cisterna të vogla vijojnë të lëvizin mes Khargut, ishujve përreth dhe anijeve depozituese.
SHBA ka bombarduar baza ushtarake në Kharg dhe ka kërcënuar ta marrë ishullin nën kontroll. Por IRGC duket se është përgatitur për një skenar të tillë. Terminalet më të vegjël në Jask, Lavan dhe Sirri janë funksionalë dhe po grumbullojnë rezerva rekord. Sipas Richard Nephew, ish-i dërguar amerikan për Iranin, këto terminale mund të përpunojnë deri në 25% të eksporteve aktuale të Khargut nëse përdoren në maksimum.
Të gjitha detajet e anijeve – përfshirë ngarkesën, emrat e ekuipazhit dhe destinacionet – komunikohen tek IRGC përmes ndërmjetësve në momentin e nisjes. Pas verifikimit nga komanda detare e forcës, jepet një kod autorizimi. Kur anijet afrohen tek ngushtica, u kërkohet ta transmetojnë kodin me radio; nëse aprovohen, një mjet i vogël detar i IRGC i shoqëron gjatë kalimit.
Shpesh ato lëvizin jo në mes të ngushticës, si më parë, por në një korridor të ngushtë pranë bregdetit iranian, ku kontrolli është më i lehtë. Disa cisterna duhet të paguajnë tarifa prej disa milionë dollarësh për kalimin, sipas Lloyd’s List. Transponderët aktivizohen për pak kohë për të shmangur përplasjet, dhe më pas çaktivizohen sërish kur anijet hyjnë në Oqeanin Indian.
Megjithëse SHBA vendosi javën e kaluar të lejojë përkohësisht shitjen e rreth 150 milionë fuçive iraniane që tashmë ndodheshin në det, cisternat iraniane vijojnë të përdorin çdo mashtrim të mundshëm – duke përdorur identitetet e anijeve të tjera, dokumente të falsifikuara dhe manipulim të vendndodhjes – për të fshehur origjinën e ngarkesës. Shumica transferojnë naftën në det të hapur pranë Malajzisë ose Singaporit tek anije që duken legjitime për fazën e fundit të udhëtimit.
Pagesat
Destinacioni final është pothuajse gjithmonë Kina, e cila blen mbi 90% të naftës iraniane. Blerësit janë rreth 100 rafineri të vogla të pavarura në provincën Shandong. Në letër, ato janë të pavarura nga gjigantët shtetërorë të naftës në Kinë, të cilët i druhen sanksioneve amerikane. Në praktikë, kufiri është më i paqartë. Disa rafineri të vogla kanë partneritete me kompani shtetërore. Shandong Shouguang Luqing Petrochemical, për shembull, ka blerë të paktën 500 milion dollarë naftë iraniane dhe zotëron pjesëmarrje në sipërmarrje të përbashkëta me kompani shtetërore.
Para luftës, këto rafineri përfitonin ulje prej 18–24 dollarësh për fuçi krahasuar me çmimin Brent për naftën Iranian Light. Tani që furnizimet e tjera nga Gjiri janë pakësuar, ulja është tkurrur në 7–12 dollarë për fuçi. Duke përfshirë koston e transportit nga Malajzia, nafta iraniane e dorëzuar në Kinë është tashmë më e shtrenjtë se ajo Brent. Vetë Brent-i është rritur ndjeshëm, duke e çuar çmimin e kontratave të ardhshme për një fuçi iraniane në rreth 104 dollarë – rreth 75% më shumë se para luftës.
Kjo gjendje, e kombinuar me kufizimet qeveritare mbi çmimet e karburantit që nuk lejojnë rafineritë t’ua kalojnë plotësisht kostot konsumatorëve, po dëmton fitimet e tyre. Megjithatë, disa rafineri shtetërore kineze po shqyrtojnë blerjen e naftës iraniane nën përjashtimet amerikane. NIOC merr me qira depo të mëdha në territorin kinez, prej të cilave këto kompani mund të furnizohen, duke formalizuar më tej rolin e Kinës në tregtinë e naftës iraniane.
Ky formalizim ka gjasa të mos shtrihet në shtyllën e tretë të sistemit – pagesat. Blerësit paguajnë në llogari “trust” të përkohshme, të hapura zakonisht në banka të vogla kineze në territorin kontinental ose në Hong Kong. Këto llogari regjistrohen në emër të kompanive fantazmë, të krijuara shpesh nga individë kinezë kundrejt pagesës. Më pas paratë kalojnë përmes shumë llogarive të tjera deri tek destinacioni final që dëshiron Irani.
Një pjesë e parave qëndron në Kinë për të paguar mallrat që Irani dëshiron të importojë. Pjesa tjetër shpërndahet në vende të ndryshme. Janë identifikuar transaksione me kompani plastike në Indi, Kazakistan dhe Turqi.
Ky sistem financiar paralel menaxhohet nga departamente të posaçme brenda kompanive iraniane të kontrolluara nga ministria e mbrojtjes ose IRGC, të cilat funksionojnë si banka informale. Rrjetet e tyre të dendura, me mijëra llogari, i lejojnë të përballojnë goditjet e luftës. Së fundmi, Emiratet e Bashkuara Arabe, dikur një strehë për paratë iraniane, kanë ndarë informacione me SHBA për bankat dhe kompanitë e lidhura me Iranin. Kjo e ka shtyrë Iranin të braktisë disa kanale dhe të zhvendosë fondet në rrugë të tjera.
Transaksionet tani kalojnë përmes dy ose tre niveleve shtesë kompanish fantazmë dhe realizohen me kujdes ekstrem. Një grup llogarish të lidhura me Iranin, që mbanin 6–7 miliardë dollarë para luftës, ka parë tërheqje fondesh ndërsa administratorët janë përpjekur t’i zhvendosin në vende më të sigurta. Nuk mungojnë opsionet: llogari bankare në Azinë Lindore, Britani, Gjermani, Gjeorgji, Itali dhe Rumani vijojnë të përdoren.
Kjo strukturë shumë e shpërndarë krijon kompleksitet të madh, duke e bërë të vështirë gjurmimin e parave edhe për vetë bankën qendrore të Iranit – dhe më të lehtë për disa ndërmjetës të përfitojnë prej tyre. Megjithatë, sistemi vijon ta mbajë funksional industrinë e naftës. Përveç një sulmi të plotë ndaj infrastrukturës energjetike iraniane – i cili mund të sillte kundërpërgjigje ndaj objekteve energjetike të vendeve të tjera të Gjirit – ky mekanizëm vështirë se mund të ndalet.
VINI RE: Ky material është pronësi intelektuale e The Economist
