Lëvizja për shkëputjen e Albertës nga Kanadaja ka hyrë në një fazë më intensive, teksa aktivistët po përshpejtojnë mbledhjen e firmave për të detyruar organizimin e një referendumi provincial. Nisma synon të sigurojë rreth 177 mijë nënshkrime deri më 2 maj — ekuivalente me 10% të elektoratit të regjistruar — prag ky i nevojshëm për të aktivizuar një votim me nismë qytetare mbi pavarësinë.
Edhe pse gjasat për një shkëputje reale mbeten të ulëta, fushata përbën një test politik për kryeministrin Mark Carney. Qeveria federale po përpiqet të projektojë unitet kombëtar përballë tarifave të vendosura nga presidenti amerikan Donald Trump dhe deklaratave të tij provokuese mbi mundësinë e aneksimit të Kanadasë.
Pavarësi, jo bashkim me SHBA-në
Në qytete si High River, një zonë me profil të fortë konservator, qytetarët po nënshkruajnë peticionin me argumentin se Alberta duhet të jetë një shtet më vete — jo pjesë e Shteteve të Bashkuara. Provinca, e cila prodhon pjesën dërrmuese të naftës dhe gazit kanadez, ka kohë që akuzon qeveritë liberale në Otavë për politika mjedisore që, sipas saj, frenojnë zhvillimin e industrisë energjetike.
Jeff Rath, përfaqësues i “Projektit të Prosperitetit të Albertës”, konfirmoi se përfaqësues të lëvizjes janë takuar në janar me zyrtarë të Departamentit amerikan të Shtetit. Sipas tij, është diskutuar ideja e një tubacioni të ri që do ta lidhte drejtpërdrejt Albertën me tregun amerikan — një projekt që, pretendon ai, u prit pozitivisht në Uashington, mes shqetësimeve për rritjen e eksporteve energjetike kanadeze drejt Kinës.
“Synimi ynë është një Albertë e lirë dhe sovrane, jo shndërrimi në shtet amerikan,” deklaroi Rath.
Shtëpia e Bardhë, nga ana tjetër, e ka minimizuar rëndësinë e takimeve, duke theksuar se nuk është dhënë asnjë mbështetje formale për grupe të caktuara. Kryeministri Carney reagoi shkurt, duke theksuar se pret nga SHBA-ja respekt të plotë për sovranitetin e Kanadasë.
Një pakicë e zëshme
Kanadaja renditet e katërta në botë për prodhimin e naftës, dhe Alberta përbën boshtin e këtij sektori strategjik. Megjithatë, ndonëse retorika separatiste është bërë më e dukshme, sondazhet tregojnë se shumica e qytetarëve nuk e mbështesin ndarjen: rreth 71% preferojnë të mbeten pjesë e federatës, ndërsa afro një në pesë shprehen pro pavarësisë.
Përkrahësit argumentojnë se identiteti kulturor dhe modeli ekonomik i provincës — i rrënjosur në traditën e rançeve, rodeove dhe sipërmarrjes individuale — e dallon ndjeshëm nga pjesa tjetër e vendit. Alberta kontribuoi pothuajse në të njëjtën masë si Ontario në rritjen ekonomike të vitit 2024, megjithëse ka rreth tre herë më pak banorë.
Manovra politike
Kryeministrja provinciale Danielle Smith ka lehtësuar procedurat për inicimin e referendumeve, por zyrtarisht mbron formulën e “një Alberta sovrane brenda një Kanade të bashkuar”. Paralelisht, po qarkullon edhe një peticion tjetër që kërkon qartësisht që provinca të mbetet pjesë e federatës.
Sipas analistëve, qasja e Smith është kontradiktore. “Ajo mund të thotë se nuk është separatiste, por praktikisht ka ulur barrierat për një referendum ndarës,” vlerëson profesori i shkencave politike Duane Bratt.
Rreziku i efektit domino
Debati në Alberta zhvillohet në një klimë më të gjerë tensioni federal. Në Quebec, partia separatiste “Parti Québécois” kryeson në sondazhe dhe ka paralajmëruar referendum deri në vitin 2030 nëse fiton zgjedhjet e ardhshme. Një lëvizje e tillë mund të rindezë fuqishëm diskutimin mbi arkitekturën federale kanadeze dhe të inkurajojë prirje të ngjashme në perëndim.
Në përpjekje për të zbutur tensionet, Carney ka ofruar kompromise, përfshirë rishikimin e disa politikave klimatike dhe mbështetje për ndërtimin e një tubacioni të ri drejt Bregut Perëndimor — një sinjal se çështja e energjisë mbetet në qendër të përplasjes mes Otavës dhe Albertës.
