{"id":744728,"date":"2025-06-03T14:10:14","date_gmt":"2025-06-03T12:10:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.hashtag.al\/?p=744728"},"modified":"2025-06-03T14:11:24","modified_gmt":"2025-06-03T12:11:24","slug":"mbulimi-me-i-madh-kimik-ne-histori-si-u-mbajten-te-fshehura-per-vite-me-radhe-efektet-e-lendeve-toksike","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/2025\/06\/03\/mbulimi-me-i-madh-kimik-ne-histori-si-u-mbajten-te-fshehura-per-vite-me-radhe-efektet-e-lendeve-toksike\/","title":{"rendered":"Mbulimi m\u00eb i madh kimik n\u00eb histori, si u mbajt\u00ebn t\u00eb fshehura p\u00ebr vite me radh\u00eb efektet e l\u00ebnd\u00ebve toksike","gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"text"}]},"content":{"rendered":"<p><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-744730\" src=\"https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pfas-analyse-eau-04-ezgif.com-webp-to-jpg-converter.jpg\" alt=\"\" width=\"1920\" height=\"1080\" srcset=\"https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pfas-analyse-eau-04-ezgif.com-webp-to-jpg-converter.jpg 1920w, https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pfas-analyse-eau-04-ezgif.com-webp-to-jpg-converter-300x169.jpg 300w, https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pfas-analyse-eau-04-ezgif.com-webp-to-jpg-converter-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pfas-analyse-eau-04-ezgif.com-webp-to-jpg-converter-768x432.jpg 768w, https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pfas-analyse-eau-04-ezgif.com-webp-to-jpg-converter-1536x864.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1920px) 100vw, 1920px\" \/><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Deri n\u00eb 99 p\u00ebrqind e njer\u00ebzve kan\u00eb \u201ckimikate t\u00eb p\u00ebrhershme\u201d n\u00eb trupat e tyre, ku q\u00ebndrojn\u00eb p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb pacaktuar dhe potencialisht shkaktojn\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb problemesh sh\u00ebndet\u00ebsore. \u00c7udit\u00ebrisht, prodhuesit e k\u00ebtyre kimikateve ishin t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm p\u00ebr rreziqet dhe i fsheh\u00ebn ato q\u00ebllimisht, duke ndjekur nj\u00eb manual \u00e7udit\u00ebrisht t\u00eb ngjash\u00ebm me at\u00eb t\u00eb Big Tobacco.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">PFAS, shkurtim p\u00ebr substancat per- dhe polifluoroalkil, jan\u00eb nj\u00eb grup sintetik i komponimeve t\u00eb shtuara n\u00eb produktet e p\u00ebrditshme p\u00ebr t\u00eb rritur vetit\u00eb e tyre t\u00eb pap\u00ebrshkueshme nga uji, jo-ngjit\u00ebse dhe rezistente ndaj njollave. Ato gjenden zakonisht n\u00eb artikuj t\u00eb till\u00eb si en\u00eb gatimi jo-ngjit\u00ebse, paketime t\u00eb ushqimit t\u00eb shpejt\u00eb, p\u00eblhura t\u00eb caktuara, shkum\u00eb zjarrfik\u00ebseje dhe madje edhe p\u00ebrb\u00ebr\u00ebs t\u00eb motor\u00ebve reaktiv\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Pavar\u00ebsisht se jan\u00eb m\u00eb pak se nj\u00eb shekull t\u00eb vjetra, ato jan\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb kudondodhura n\u00eb mjedis dhe n\u00eb trupat e kafsh\u00ebve, p\u00ebrfshir\u00eb njer\u00ebzit. Kjo p\u00ebr shkak se PFAS-t\u00eb jan\u00eb tep\u00ebr t\u00eb q\u00ebndrueshme p\u00ebr nga dizajni. Ato nuk zb\u00ebrthehen leht\u00eb n\u00eb natyr\u00eb ose n\u00eb trupin e njeriut. Struktura e tyre kimike i b\u00ebn ato rezistente ndaj nxeht\u00ebsis\u00eb, ujit dhe vajit, duke i lejuar ato t\u00eb grumbullohen me kalimin e koh\u00ebs n\u00eb tok\u00eb, burime uji, kafsh\u00eb t\u00eb egra dhe inde njer\u00ebzore.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">N\u00eb nj\u00eb studim t\u00eb vitit 2023, studiuesit nga UC San Francisco dhe Universiteti i Kolorados analizuan dokumente q\u00eb i p\u00ebrkisnin DuPont dhe 3M, prodhuesit m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb PFAS, duke p\u00ebrdorur metoda t\u00eb modeluara p\u00ebr t\u00eb shfaqur taktikat e industris\u00eb s\u00eb duhanit.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Dokumentet e brendshme, t\u00eb cilat p\u00ebrfshijn\u00eb 45 vjet nga viti 1961 deri n\u00eb vitin 2006, u zbuluan gjat\u00eb nj\u00eb padie t\u00eb famshme t\u00eb ngritur nga avokati Robert Bilott, historia e t\u00eb cilit ishte baza e filmit t\u00eb vitit 2019, \u201cDark \u00cbaters\u201d.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Ato zbulojn\u00eb se kompanit\u00eb kishin nj\u00eb mori provash se PFAS-t\u00eb kishin t\u00eb ngjar\u00eb t\u00eb ishin t\u00eb d\u00ebmshme p\u00ebr njeriun dhe mjedisin, por ato nuk e publikuan materialin dhe nuk i raportuan gjetjet e tyre te Agjencia p\u00ebr Mbrojtjen e Mjedisit (EPA), si\u00e7 k\u00ebrkohet nga ligji amerikan.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><em>&#8220;K\u00ebto dokumente zbulojn\u00eb prova t\u00eb qarta se industria kimike dinte p\u00ebr rreziqet e PFAS-ve dhe nuk ia b\u00ebri t\u00eb ditur publikut, rregullator\u00ebve dhe madje edhe punonj\u00ebsve t\u00eb tyre,&#8221;<\/em> tha n\u00eb nj\u00eb deklarat\u00eb Tracey J. \u00cboodruff, profesoresh\u00eb dhe drejtoresh\u00eb e Programit UCSF p\u00ebr Sh\u00ebndetin Riprodhues dhe Mjedisin dhe autore kryesore e punimit.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Nj\u00eb memo nga Laboratori Haskell i financuar nga DuPont n\u00eb vitin 1970 zbuloi se C8, nj\u00eb nga mij\u00ebra PFAS-t\u00eb, ishte &#8220;shum\u00eb toksik kur thithej dhe mesatarisht toksik kur g\u00eblltitej&#8221;. Nj\u00eb raport i m\u00ebvonsh\u00ebm n\u00eb vitin 1979 verifikoi se laborator\u00ebt Haskell zbuluan se qent\u00eb q\u00eb ishin t\u00eb ekspozuar ndaj nj\u00eb doze t\u00eb vetme t\u00eb acidit perfluoroktanoik (PFOA) &#8220;ngordhnin dy dit\u00eb pas g\u00eblltitjes&#8221;.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">N\u00eb vitin 1980, DuPont dhe 3M zbuluan se dy nga tet\u00eb pun\u00ebtore shtatz\u00ebna t\u00eb p\u00ebrfshira n\u00eb prodhimin e C8 kishin lindur f\u00ebmij\u00eb me defekte. Megjithat\u00eb, kompanit\u00eb as nuk e zbuluan publikisht k\u00ebt\u00eb informacion dhe as nuk i informuan punonj\u00ebsit e tyre. Vitin tjet\u00ebr, nj\u00eb memo e brendshme pohonte: <em>&#8220;Ne nuk dim\u00eb asnj\u00eb prov\u00eb p\u00ebr defekte t\u00eb lindjes t\u00eb shkaktuara nga C-8 n\u00eb DuPont&#8221;.<\/em><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Pasi u informuan p\u00ebr rreziqet e tyre t\u00eb mundshme, kompanit\u00eb i than\u00eb vijim\u00ebsisht publikut se nuk kishte asgj\u00eb p\u00ebr t&#8217;u shqet\u00ebsuar. DuPont u tha punonj\u00ebsve n\u00eb vitin 1980 se C8 &#8220;ka nj\u00eb toksicitet m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt, si kripa e tryez\u00ebs&#8221; dhe publikoi nj\u00eb njoftim p\u00ebr shtyp n\u00eb vitin 1991 q\u00eb pretendonte: &#8220;C-8 nuk ka efekte t\u00eb njohura toksike ose t\u00eb d\u00ebmshme sh\u00ebndet\u00ebsore tek njer\u00ebzit n\u00eb nivelet e p\u00ebrqendrimit t\u00eb zbuluara&#8221;.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Megjithat\u00eb, e v\u00ebrteta p\u00ebrfundimisht doli n\u00eb drit\u00eb. N\u00eb vitin 2004, DuPont u gjobit me 16.45 milion\u00eb dollar\u00eb nga EPA &#8211; d\u00ebnimi m\u00eb i madh civil sipas ligjit mjedisor t\u00eb SHBA-s\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb. Megjithat\u00eb, gjoba ishte vet\u00ebm nj\u00eb pik\u00eb uji n\u00eb krahasim me t\u00eb ardhurat vjetore t\u00eb vler\u00ebsuara prej 1 miliard dollar\u00ebsh t\u00eb kompanis\u00eb nga PFOA dhe C8 n\u00eb vitin 2005.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><strong>VINI RE<\/strong>: Ky material \u00ebsht\u00eb pron\u00ebsi intelektuale e <span style=\"color: #0000ff;\"><a style=\"color: #0000ff;\" href=\"https:\/\/www.iflscience.com\/the-biggest-chemical-cover-up-in-history-was-kept-hidden-for-years-79319\">IFL<\/a><\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">P\u00ebrgatiti p\u00ebr <span style=\"color: #0000ff;\">Hashtag.al,<\/span> Klodian Manjani<\/span><\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"excerpt":{"rendered":"<p>Deri n\u00eb 99 p\u00ebrqind e njer\u00ebzve kan\u00eb \u201ckimikate t\u00eb p\u00ebrhershme\u201d n\u00eb trupat e tyre, ku q\u00ebndrojn\u00eb p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb pacaktuar dhe potencialisht shkaktojn\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb problemesh sh\u00ebndet\u00ebsore. \u00c7udit\u00ebrisht, prodhuesit e k\u00ebtyre kimikateve ishin t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm p\u00ebr rreziqet dhe i fsheh\u00ebn ato q\u00ebllimisht, duke ndjekur nj\u00eb manual \u00e7udit\u00ebrisht t\u00eb ngjash\u00ebm me at\u00eb t\u00eb Big Tobacco. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"author":51,"featured_media":744730,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[53],"tags":[],"class_list":["post-744728","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-fast-foodi"],"gt_translate_keys":[{"key":"link","format":"url"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/744728","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/51"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=744728"}],"version-history":[{"count":99999,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/744728\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":744732,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/744728\/revisions\/744732"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/744730"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=744728"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=744728"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=744728"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}