{"id":714116,"date":"2024-12-10T18:20:17","date_gmt":"2024-12-10T17:20:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.hashtag.al\/?p=714116"},"modified":"2024-12-10T18:20:17","modified_gmt":"2024-12-10T17:20:17","slug":"universi-po-zgjerohet-me-ritem-te-paparashikuar-te-dhenat-nga-teleskopi-webb","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/2024\/12\/10\/universi-po-zgjerohet-me-ritem-te-paparashikuar-te-dhenat-nga-teleskopi-webb\/","title":{"rendered":"Universi po zgjerohet me rit\u00ebm t\u00eb paparashikuar &#8211; T\u00eb dh\u00ebnat nga teleskopi Webb","gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"text"}]},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-714117\" src=\"https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/I3SJEZQJSVJVPEMRRPTQDRYDLA-ezgif.com-avif-to-jpg-converter.jpg\" alt=\"\" width=\"720\" height=\"451\" srcset=\"https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/I3SJEZQJSVJVPEMRRPTQDRYDLA-ezgif.com-avif-to-jpg-converter.jpg 720w, https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/I3SJEZQJSVJVPEMRRPTQDRYDLA-ezgif.com-avif-to-jpg-converter-300x188.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 720px) 100vw, 720px\" \/><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">V\u00ebrtetimi i ri i v\u00ebzhgimit t\u00eb beft\u00eb se universi po zgjerohet m\u00eb shpejt se sa pritej, i ka b\u00ebr\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt t\u00eb mendojn\u00eb p\u00ebr shkakun &#8211; ndoshta ndonj\u00eb faktor t\u00eb panjohur q\u00eb p\u00ebrfshin p\u00ebrb\u00ebr\u00ebsit misterioz kozmik\u00eb, apo energjin\u00eb dhe materien e err\u00ebt.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Dy vjet t\u00eb dh\u00ebna nga teleskopi hap\u00ebsinor \u201cJames Webb\u201d i NASA-s kan\u00eb v\u00ebrtetuar tani zbulimin e m\u00ebparsh\u00ebm t\u00eb teleskopit hap\u00ebsinor \u201cHubble\u201d se shkalla e zgjerimit t\u00eb universit \u00ebsht\u00eb m\u00eb e shpejt\u00eb &#8211; me rreth 8% &#8211; sesa do pritej bazuar n\u00eb at\u00eb q\u00eb astrofizikan\u00ebt din\u00eb p\u00ebr kushtet fillestare n\u00eb kozmos dhe evolucionin e tij gjat\u00eb miliarda viteve.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">V\u00ebzhgimet nga \u201cWebb\u201d, teleskopi hap\u00ebsinor m\u00eb i fuqish\u00ebm i vendosur ndonj\u00ebher\u00eb, duket se p\u00ebrjashtojn\u00eb nocionin se t\u00eb dh\u00ebnat nga paraardh\u00ebsi i tij \u201cHubble\u201d ishin me t\u00eb meta p\u00ebr shkak t\u00eb gabimit t\u00eb instrumenteve.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><em>&#8220;Kjo \u00ebsht\u00eb mostra m\u00eb e madhe e t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb teleskopit Webb &#8211; dy vitet e para t\u00eb tij n\u00eb hap\u00ebsir\u00eb \u200b\u200b- dhe konfirmon gjetjen e \u00e7uditshme nga Teleskopi Hap\u00ebsinor Hubble &#8211; universi tani po zgjerohet m\u00eb shpejt se sa munden teorit\u00eb tona m\u00eb t\u00eb mira t\u00eb shpjegojn\u00eb,&#8221;<\/em> tha astrofizikani Adam Riess nga Universiteti Johns Hopkins n\u00eb Maryland, autori kryesor i studimit t\u00eb botuar t\u00eb h\u00ebn\u00ebn n\u00eb Astrophysical Journal.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><em>&#8220;Po, duket se di\u00e7ka mungon n\u00eb kuptimin ton\u00eb t\u00eb universit,&#8221;<\/em> shtoi Riess, nj\u00eb laureat i Nobelit n\u00eb fizik\u00eb n\u00eb vitin 2011 p\u00ebr bashk\u00ebzbulimin e zgjerimit t\u00eb p\u00ebrshpejtuar t\u00eb universit.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><em>&#8220;Kuptimi yn\u00eb p\u00ebr universin p\u00ebrmban shum\u00eb padituri p\u00ebr dy element\u00eb &#8211; materien e err\u00ebt dhe energjin\u00eb e err\u00ebt &#8211; dhe k\u00ebto p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb 96% t\u00eb universit, k\u00ebshtu q\u00eb kjo nuk \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje e vog\u00ebl.&#8221;<\/em><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Materia e err\u00ebt, q\u00eb mendohet se p\u00ebrb\u00ebn rreth 27% t\u00eb universit, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb form\u00eb e hipotezuar e materies q\u00eb \u00ebsht\u00eb e padukshme, por supozohet se ekziston bazuar n\u00eb efektet e saj gravitacionale n\u00eb l\u00ebnd\u00ebn e zakonshme &#8211; yjet, planet\u00ebt, h\u00ebnat, t\u00eb gjitha gj\u00ebrat n\u00eb Tok\u00eb &#8211; q\u00eb llogaritet p\u00ebr af\u00ebrsisht 5% t\u00eb universit.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Energjia e err\u00ebt, q\u00eb besohet se p\u00ebrb\u00ebn af\u00ebrsisht 69% t\u00eb universit, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb form\u00eb e hipotezuar e energjis\u00eb q\u00eb p\u00ebrshkon hap\u00ebsira t\u00eb gjera t\u00eb hap\u00ebsir\u00ebs q\u00eb kund\u00ebrshton gravitetin dhe drejton zgjerimin p\u00ebrshpejtues t\u00eb universit.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">\u00c7far\u00eb mund t\u00eb shpjegoj\u00eb norm\u00ebn anormale t\u00eb zgjerimit?<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><em>&#8220;Ka shum\u00eb hipoteza q\u00eb p\u00ebrfshijn\u00eb materien e err\u00ebt, energjin\u00eb e err\u00ebt, rrezatim t\u00eb err\u00ebt &#8211; p\u00ebr shembull, neutrinot (nj\u00eb lloj grimce n\u00ebnatomike fantazm\u00eb) &#8211; ose vet\u00eb graviteti q\u00eb ka disa veti ekzotike si shpjegime t\u00eb mundshme,&#8221;<\/em> tha Riess.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Studiuesit p\u00ebrdor\u00ebn tre metoda t\u00eb ndryshme p\u00ebr t\u00eb matur nj\u00eb metrik\u00eb t\u00eb caktuar treguese &#8211; distancat nga Toka n\u00eb galaktikat ku \u00ebsht\u00eb dokumentuar nj\u00eb lloj ylli pulsues i quajtur Cepheids. Matjet e Webb dhe Hubble ishin n\u00eb harmoni.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Shpejt\u00ebsia e zgjerimit t\u00eb universit, nj\u00eb shif\u00ebr e quajtur konstantia e Hubble, matet n\u00eb kilometra n\u00eb sekond\u00eb p\u00ebr megaparsek, nj\u00eb distanc\u00eb e barabart\u00eb me 3.26 milion\u00eb vite drit\u00eb. Nj\u00eb vit drit\u00eb \u00ebsht\u00eb distanca q\u00eb kalon drita n\u00eb nj\u00eb vit, 9.5 trilion km.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Sipas modelit standard t\u00eb kozmologjis\u00eb &#8211; n\u00eb thelb, men\u00e7uria konvencionale n\u00eb lidhje me universin &#8211; vlera e konstant\u00ebs s\u00eb Hubble duhet t\u00eb jet\u00eb rreth 67-68. T\u00eb dh\u00ebnat e Hubble dhe Webb japin nj\u00eb vler\u00eb mesatare rreth 73, me nj\u00eb gam\u00eb prej rreth 70-76.<\/span><\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"excerpt":{"rendered":"<p>V\u00ebrtetimi i ri i v\u00ebzhgimit t\u00eb beft\u00eb se universi po zgjerohet m\u00eb shpejt se sa pritej, i ka b\u00ebr\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt t\u00eb mendojn\u00eb p\u00ebr shkakun &#8211; ndoshta ndonj\u00eb faktor t\u00eb panjohur q\u00eb p\u00ebrfshin p\u00ebrb\u00ebr\u00ebsit misterioz kozmik\u00eb, apo energjin\u00eb dhe materien e err\u00ebt. Dy vjet t\u00eb dh\u00ebna nga teleskopi hap\u00ebsinor \u201cJames Webb\u201d i NASA-s kan\u00eb v\u00ebrtetuar tani [&hellip;]<\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"author":51,"featured_media":714117,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[53],"tags":[],"class_list":["post-714116","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-fast-foodi"],"gt_translate_keys":[{"key":"link","format":"url"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/714116","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/51"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=714116"}],"version-history":[{"count":99999,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/714116\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":714118,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/714116\/revisions\/714118"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/714117"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=714116"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=714116"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=714116"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}