{"id":708717,"date":"2024-11-11T13:32:59","date_gmt":"2024-11-11T12:32:59","guid":{"rendered":"https:\/\/www.hashtag.al\/?p=708717"},"modified":"2024-11-11T13:54:45","modified_gmt":"2024-11-11T12:54:45","slug":"historia-e-panjohur-e-sterilizimit-ne-suedi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/2024\/11\/11\/historia-e-panjohur-e-sterilizimit-ne-suedi\/","title":{"rendered":"Historia e panjohur e sterilizimit n\u00eb Suedi","gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"text"}]},"content":{"rendered":"
\n
\n

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Nga Alias Erl Kodra<\/strong><\/span><\/p>\n

Para pak m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb vit m\u00eb par\u00eb – pasi kam disa vite q\u00eb jetoj n\u00eb Suedi – zbulova nj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb rr\u00ebnqeth\u00ebse p\u00ebr vendin ku kisha zgjedhur t\u00eb jetoj; q\u00eb \u00ebsht\u00eb nga ato lloj t\u00eb v\u00ebrtetash q\u00eb t\u00eb tundin drejt\u00ebpeshimin.<\/span><\/p>\n

Historia \u00ebsht\u00eb kjo:<\/span>
\nFrancis Galton (16 shkurt 1822 – 17 janar 1911) ishte nj\u00eb polimatist britanik dhe kushuri i Charles Darvin. Ai besonte se shkenca mund t\u00eb arrij\u00eb t\u00eb p\u00ebrsos\u00eb rrac\u00ebn njer\u00ebzore p\u00ebrmes p\u00ebrzgjedhjes gjenetike. Ai hodhi iden\u00eb se shtresat e varf\u00ebra t\u00eb popullsis\u00eb dhe t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt nuk duhet t\u00eb lejoheshin t\u00eb lindnin f\u00ebmij\u00eb. Idet\u00eb eugjenike njoh\u00ebn nj\u00eb p\u00ebrhapje t\u00eb gjer\u00eb n\u00eb fillim t\u00eb shekullit t\u00eb XX-t\u00eb, n\u00eb Europ\u00eb dhe SHBA.<\/span><\/p>\n

Gjermania e Hitlerit e praktikoi direkt dhe n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn m\u00eb brutale, por nd\u00ebrkoh\u00eb, nj\u00eb vend tjet\u00ebr n\u00eb Europ\u00eb po e praktikonte n\u00eb heshtje.<\/span><\/p>\n

Ai vend ishte Suedia.<\/span><\/p>\n

N\u00eb vitin 1922 u themelua Instituti Shtet\u00ebror i Biologjis\u00eb Racore n\u00eb Uppsala (Statens institut f\u00f6r rasbiologi) dhe ishte nj\u00eb nga institutet e para t\u00eb k\u00ebtij lloji n\u00eb bot\u00eb. Herman Lundborg, nj\u00eb profesor dhe pionier i eugjenik\u00ebs n\u00eb Suedi ishte drejtori i par\u00eb i institutit. Instituti promovoi idet\u00eb e eugjenik\u00ebs, duke p\u00ebrqendruar studimet e tij n\u00eb klasifikimin e “cil\u00ebsive racore” p\u00ebr t\u00eb identifikuar dhe p\u00ebrmir\u00ebsuar trash\u00ebgimin\u00eb gjenetike t\u00eb popullat\u00ebs suedeze.<\/span><\/p>\n

Ligji i par\u00eb p\u00ebr sterilizimin e detyruar n\u00eb Suedi u miratua n\u00eb vitin 1934, vit q\u00eb sh\u00ebnon edhe fillimin e sterilizimeve masive t\u00eb atyre individ\u00ebve q\u00eb vler\u00ebsoheshin me \u201cdefekte t\u00eb trash\u00ebgueshme\u201d – p\u00ebrfshir\u00eb ata me probleme mendore ose fizike.<\/span><\/p>\n

Ky ligj u zgjerua m\u00eb tej n\u00eb vitin 1941 p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb raste t\u00eb tjera, si individ\u00ebt q\u00eb konsideroheshin me \u201csjellje antisociale\u201d ose q\u00eb thjesht kishin cil\u00ebsi q\u00eb nuk p\u00ebrputheshin me normat e shoq\u00ebris\u00eb.<\/span><\/p>\n

Programi i sterilizimit zgjati deri n\u00eb vitin 1976. P\u00ebrgjat\u00eb k\u00ebtyre viteve vler\u00ebsohet se Suedia ka sterilizuar 63,000 njer\u00ebz, burra dhe gra, djem dhe vajza t\u00eb reja, t\u00eb gjith\u00eb n\u00eb mosh\u00eb riprodhuese.<\/span><\/p>\n

Sterilizimi i detyruar praktikohej me miratimin e autoriteteve mjek\u00ebsore dhe administrative, si edhe me mbik\u00ebqyrjen e institucioneve shtet\u00ebrore si Instituti Shtet\u00ebror i Biologjis\u00eb Racore.<\/span><\/p>\n

Individ\u00ebt q\u00eb p\u00ebrzgjidheshin p\u00ebr sterilizim identifikoheshin nga punonj\u00ebsit social\u00eb, mjek\u00ebt, apo zyrtar\u00eb t\u00eb tjer\u00eb publik\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt i raportonin ata q\u00eb konsideroheshin me \u201cdefekte\u201d mendore, fizike, apo me “sjellje antisociale.<\/span><\/p>\n

” Vendimi p\u00ebr sterilizim miratohej nga komitete speciale mjek\u00ebsore dhe ligjore, t\u00eb cilat i jepnin t\u00eb drejt\u00ebn shtetit t\u00eb nd\u00ebrhynte p\u00ebr t\u00eb kufizuar riprodhimin e k\u00ebtyre individ\u00ebve n\u00eb em\u00ebr t\u00eb \u201cmir\u00ebqenies publike\u201d\u200b.<\/span><\/p>\n

N\u00eb aspektin mjek\u00ebsor, sterilizimi i grave kryhej zakonisht me an\u00eb t\u00eb nd\u00ebrhyrjeve kirurgjikale q\u00eb p\u00ebrfshinin heqjen ose lidhjen e tubave fallopiane, nd\u00ebrsa tek burrat aplikohej vazektomia, nj\u00eb procedur\u00eb q\u00eb p\u00ebrfshinte prerjen dhe lidhjen e kanaleve q\u00eb transportojn\u00eb sperm\u00ebn.<\/span><\/p>\n

Kjo procedur\u00eb p\u00ebr burrat shpesh shkaktonte dhimbje t\u00eb madhe dhe p\u00ebrjetohej si nj\u00eb nd\u00ebrhyrje tep\u00ebr posht\u00ebruese dhe depersonalizuese.<\/span><\/p>\n

Shum\u00eb individ\u00eb, ve\u00e7an\u00ebrisht burrat, raportuan se ndiheshin t\u00eb traumatizuar dhe t\u00eb zhveshur nga dinjiteti personal pas k\u00ebsaj nd\u00ebrhyrjeje t\u00eb detyruar, q\u00eb u nd\u00ebrmerrte t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u00eb pasur f\u00ebmij\u00eb dhe p\u00ebr t\u00eb krijuar familje.<\/span><\/p>\n

Praktikat e sterilizimit t\u00eb detyruar shpesh nuk informoheshin ose aprovoheshin nga individ\u00ebt, dhe shpesh ato b\u00ebheshin n\u00eb kushte t\u00eb nj\u00eb presioni t\u00eb madh, ku njer\u00ebzit k\u00ebrc\u00ebnoheshin p\u00ebrmes dhun\u00ebs sociale ose mbylleshin me forc\u00eb n\u00eb institucione rehabilituese (\u00e7mendina).<\/span><\/p>\n

Pasojat e k\u00ebtyre mizorive ishin t\u00eb tmerrshme; me qindra njer\u00ebz, burra, gra, djem dhe vajza kryen vetvrasje, ose u mbyll\u00ebn n\u00ebp\u00ebr qendra rehabilituese – nj\u00eb form\u00eb tjet\u00ebr kjo e krimit shtet\u00ebror.<\/span><\/p>\n

N\u00eb shum\u00eb raste, individ\u00ebt e sterilizuar kryen vetvrasje, t\u00eb d\u00ebshp\u00ebruar dhe t\u00eb turp\u00ebruar se kishin humbur aft\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u00eb l\u00ebn\u00eb pasardh\u00ebs. P\u00ebrvoja e tmerrshme p\u00ebrmes s\u00eb cil\u00ebs kishin kaluar, kryesisht p\u00ebr burrat, ishte e pap\u00ebrballueshme.<\/span><\/p>\n

Imagjinoni pak, se k\u00ebto mizori kan\u00eb ndodhur n\u00eb vendin q\u00eb e propagandon veten si demokracia m\u00eb e kulluar n\u00eb bot\u00eb. Por ironia nuk p\u00ebrfundon k\u00ebtu sepse promovuesja dhe zbatuesja e sterilizimeve n\u00eb Suedi ishte Partia Socialdemokrate. Ironikisht, vet\u00ebm komunist\u00ebt suedez e kan\u00eb kund\u00ebrshtuar k\u00ebt\u00eb praktik\u00eb tmerri. T\u00eb gjitha partit\u00eb e tjera suedeze e kan\u00eb mb\u00ebshtetur.<\/span><\/p>\n

N\u00eb vitin 1990 qeveria suedeze k\u00ebrkoi falje dhe dha nj\u00eb d\u00ebmshp\u00ebrblim prej rreth 15,000 USD p\u00ebr individ\u00ebt e mbijetuar. Deri tani rreth 3500 individ\u00eb kan\u00eb marr\u00eb d\u00ebmshp\u00ebrblimet, nd\u00ebrsa mijra t\u00eb tjer\u00eb as q\u00eb u paraqit\u00ebn p\u00ebr t\u00eb t\u00ebrhequr parat\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb stigm\u00ebs dhe turpit.<\/span><\/p>\n

E solla k\u00ebt\u00eb histori t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, sepse edhe sot e k\u00ebsaj dit\u00eb kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tem\u00eb tabu n\u00eb Suedi. Asnj\u00eb media, asnj\u00eb gazetar, asnj\u00eb intelektual, asnj\u00eb shkrimtar, poet ose artist nuk e ka ngritur k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje.<\/span><\/p>\n

Edhe sot e k\u00ebsaj dite autoritetet, mediat dhe shoq\u00ebria sillet sikur kjo histori nuk ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb fare me Suedin\u00eb. Kur ndonj\u00ebher\u00eb pyes ndonj\u00eb suedez rreth k\u00ebsaj historie, ata flasin si p\u00ebr nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb shkuar; q\u00eb i takon s\u00eb kaluar\u00ebs s\u00eb larg\u00ebt, sa t\u00eb mbushet mendja se po flasim p\u00ebr mesjet\u00ebn e hershme. N\u00eb fakt b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr vitet 1934 – 1976.<\/span><\/p>\n

Ndonj\u00ebri edhe skuqet nga turpi, por shumica nuk e prishin fare terezin\u00eb. P\u00ebr suedez\u00ebt, shteti ka gjithmon t\u00eb drejt\u00eb.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Foto 2: Maj-Britt (majtas) me v\u00ebllez\u00ebrit dhe motrat e saj, viktima t\u00eb sterilizimeve.”<\/span><\/p>\n