{"id":598324,"date":"2023-05-26T21:26:24","date_gmt":"2023-05-26T19:26:24","guid":{"rendered":"https:\/\/www.hashtag.al\/?p=598324"},"modified":"2023-05-26T21:37:21","modified_gmt":"2023-05-26T19:37:21","slug":"trupi-i-marie-curie-ishte-aq-radioaktiv-sa-u-varros-ne-nje-arkivol-plumbi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/2023\/05\/26\/trupi-i-marie-curie-ishte-aq-radioaktiv-sa-u-varros-ne-nje-arkivol-plumbi\/","title":{"rendered":"Trupi i Marie Curie ishte aq radioaktiv sa u varros n\u00eb nj\u00eb arkivol plumbi","gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"text"}]},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-598325\" src=\"https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/ezgif.com-webp-to-jpg-41.jpg\" alt=\"\" width=\"1200\" height=\"675\" srcset=\"https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/ezgif.com-webp-to-jpg-41.jpg 1200w, https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/ezgif.com-webp-to-jpg-41-300x169.jpg 300w, https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/ezgif.com-webp-to-jpg-41-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/ezgif.com-webp-to-jpg-41-768x432.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Marie Curie mbahet mend sot p\u00ebr pun\u00ebn e saj pioniere mbi radioaktivitetin, e cila jo vet\u00ebm q\u00eb i dha dy \u00e7mime Nobel, por edhe njohjen si \u2018n\u00ebna e fizik\u00ebs moderne\u2019. <\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Por nd\u00ebrsa k\u00ebrkimi i saj n\u00eb element\u00ebt radioaktiv\u00eb polonium dhe radium mund t&#8217;i ket\u00eb siguruar asaj nj\u00eb trash\u00ebgimi t\u00eb q\u00ebndrueshme shkencore, t\u00eb nj\u00ebjtat substanca kan\u00eb pasur gjithashtu nj\u00eb efekt t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm n\u00eb trupin e saj.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Curie ishte jo vet\u00ebm gruaja e par\u00eb q\u00eb fitoi \u00e7mimin Nobel, por edhe e vetmja grua q\u00eb mori \u00e7mime n\u00eb dy fusha t\u00eb ndryshme. N\u00eb 1896, fizikani francez Henri Becquerel zbuloi se krip\u00ebrat e uraniumit l\u00ebshonin rreze q\u00eb ishin t\u00eb ngjashme me rrezet X n\u00eb aft\u00ebsin\u00eb e tyre p\u00ebr t\u00eb kaluar n\u00ebp\u00ebr objekte. <\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Ky zbulim frym\u00ebzoi Curie-n t\u00eb eksploronte gjetjet e Becquerel-it si pjes\u00eb e tez\u00ebs s\u00eb saj k\u00ebrkimore. Ajo dhe burri i saj, Pierre Curie, iu vun\u00eb pun\u00ebs dhe p\u00ebrfunduan duke zbuluar radiumin dhe poloniumin, dy element\u00eb t\u00eb rinj radioaktiv\u00eb, n\u00eb vitin 1898. <\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">K\u00ebto rezultate \u00e7uan q\u00eb asaj t&#8217;i jepej gjysma e \u00e7mimit Nobel p\u00ebr Fizik\u00eb n\u00eb 1903. Gjysma tjet\u00ebr shkoi p\u00ebr Bekereli-n. M\u00eb pas, n\u00eb vitin 1911, pas nj\u00eb fatkeq\u00ebsie personale (bashk\u00ebshorti Pierre Curie kishte vdekur n\u00eb vitin 1906), Curie mori \u00c7mimin Nobel p\u00ebr Kimi p\u00ebr izolimin e radiumit t\u00eb past\u00ebr.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"> Ajo do vazhdonte t&#8217;i kushtonte k\u00ebrkimet e saj studimit t\u00eb kimis\u00eb s\u00eb substancave radioaktive si dhe aplikimeve t\u00eb tyre n\u00eb mjek\u00ebsi. N\u00eb fakt, n\u00ebse nuk do ishte p\u00ebr pun\u00ebn e Curie, trajtimet tona p\u00ebr kancerin ka t\u00eb ngjar\u00eb t\u00eb mos ishin aq t\u00eb zhvilluara sa jan\u00eb sot. <\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Por, pavar\u00ebsisht nga marrja e masave paraprake mbrojt\u00ebse, ekspozimi i vazhduesh\u00ebm dhe i zgjatur i Curie ndaj k\u00ebtyre substancave pati nj\u00eb kosto.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Marie Curie vdiq m\u00eb 4 korrik 1934, nga anemia aplastike e shkaktuar nga puna e saj me rrezatimin.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"> Pavar\u00ebsisht nga emri i saj, anemia aplastike \u00ebsht\u00eb m\u00eb shum\u00eb se thjesht anemi; \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gjendje e rrall\u00eb e gjakut q\u00eb shfaqet kur palca e eshtrave nuk mund t\u00eb prodhoj\u00eb mjaftuesh\u00ebm qeliza t\u00eb reja gjaku q\u00eb trupi juaj t\u00eb funksionoj\u00eb si\u00e7 duhet.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"> Kur Curie vdiq, trupi i saj ishte aq radioaktiv saq\u00eb ajo duhej t\u00eb futej n\u00eb nj\u00eb arkivol t\u00eb veshur me plumb. Megjithat\u00eb, askush nuk e dinte k\u00ebt\u00eb deri n\u00eb vitin 1995 kur arkivoli i saj u zhvarros.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">N\u00eb at\u00eb koh\u00eb, autoritetet franceze donin ta zhvendosnin \u00e7iftin Curie n\u00eb mauzoleun komb\u00ebtar, Pantheon, p\u00ebr nder t\u00eb kontributit t\u00eb tyre n\u00eb shkenc\u00eb dhe p\u00ebr faktin se ishin ikona n\u00eb historin\u00eb franceze. Zyrtar\u00ebt p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr zhvarrosjen kontaktuan agjencin\u00eb franceze t\u00eb mbrojtjes nga rrezatimi me shqet\u00ebsime rreth rrezatimit t\u00eb mbetur dhe k\u00ebrkuan ndihm\u00eb p\u00ebr t\u00eb mbrojtur pun\u00ebtor\u00ebt n\u00eb varreza.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Kur zhvarruesit iu afruan varrit t\u00eb tyre, ata zbuluan nivele normale t\u00eb rrezatimit n\u00eb aj\u00ebr, t\u00eb cilat m\u00eb pas u rrit\u00ebn kur varri u hap (ndon\u00ebse jo n\u00eb sasi t\u00eb m\u00ebdha). N\u00eb fillim, arkivoli i Marie Curie-t dukej se ishte prej druri, por kur u hap, ata zbuluan se ishte i veshur me 2.5 milimetra plumb.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"> Ekzaminimi i m\u00ebvonsh\u00ebm i trupit t\u00eb Curie zbuloi se ajo ishte ruajtur jasht\u00ebzakonisht mir\u00eb dhe u zbuluan vet\u00ebm nivele t\u00eb vogla t\u00eb kontaminimit alfa dhe beta. Kjo, sipas Gazet\u00ebs s\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Britanike p\u00ebr Historin\u00eb e Radiologjis\u00eb, ka t\u00eb ngjar\u00eb sepse Curie kishte nd\u00ebrmarr\u00eb hapa p\u00ebr t\u00eb kufizuar ekspozimin ndaj rrezatimit n\u00eb jet\u00ebn e m\u00ebvonshme.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Megjithat\u00eb, m\u00eb pak mund t\u00eb thuhet p\u00ebr pajisjet e saj. Pas 100 vjet\u00ebsh, shum\u00eb nga gj\u00ebrat e saj, duke p\u00ebrfshir\u00eb mobiljet, librat e gatimit, rrobat dhe sh\u00ebnimet laboratorike mbeten jasht\u00ebzakonisht radioaktive.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"> K\u00ebto t\u00eb fundit n\u00eb fakt ruhen n\u00eb kuti t\u00eb veshura me plumb n\u00eb Bibliotek\u00ebn Komb\u00ebtare t\u00eb Franc\u00ebs n\u00eb Paris. Me k\u00ebrkes\u00ebn p\u00ebr qasje n\u00eb k\u00ebto objekte, vizitor\u00ebve u k\u00ebrkohet t\u00eb n\u00ebnshkruajn\u00eb nj\u00eb heqje p\u00ebrgjegj\u00ebsie dhe t\u00eb veshin veshje mbrojt\u00ebse p\u00ebr t\u00eb parandaluar ekspozimin ndaj radium-226.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Duke pasur parasysh q\u00eb ky izotop i ve\u00e7ant\u00eb ka nj\u00eb gjysm\u00eb jet\u00ebgjat\u00ebsie prej rreth 1600 vjet\u00ebsh, ka t\u00eb ngjar\u00eb q\u00eb k\u00ebto dokumente t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb mbeten nj\u00eb kujtes\u00eb e d\u00ebmshme e nj\u00eb trash\u00ebgimie t\u00eb fuqishme.<\/span><\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"excerpt":{"rendered":"<p>Marie Curie mbahet mend sot p\u00ebr pun\u00ebn e saj pioniere mbi radioaktivitetin, e cila jo vet\u00ebm q\u00eb i dha dy \u00e7mime Nobel, por edhe njohjen si \u2018n\u00ebna e fizik\u00ebs moderne\u2019. Por nd\u00ebrsa k\u00ebrkimi i saj n\u00eb element\u00ebt radioaktiv\u00eb polonium dhe radium mund t&#8217;i ket\u00eb siguruar asaj nj\u00eb trash\u00ebgimi t\u00eb q\u00ebndrueshme shkencore, t\u00eb nj\u00ebjtat substanca kan\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"author":51,"featured_media":598325,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[53],"tags":[],"class_list":["post-598324","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-fast-foodi"],"gt_translate_keys":[{"key":"link","format":"url"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/598324","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/51"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=598324"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/598324\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/598325"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=598324"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=598324"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=598324"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}