![\"\"](\"https:\/\/hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/marinsaamerikane.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Nga Henry Kissinger*<\/strong><\/span><\/p>\n Ripushtimi i Afganistanit nga taleban\u00ebt, na detyron t\u2019i japim p\u00ebrpar\u00ebsin\u00eb kryesore emigrimit dhe siguris\u00eb s\u00eb dhjet\u00ebra mij\u00ebra njer\u00ebzve, p\u00ebrfshir\u00eb amerikan\u00ebt, aleat\u00ebt dhe qytetar\u00ebt afgan\u00eb t\u00eb vendosur n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vendin.<\/span><\/p>\n Sidoqoft\u00eb, nj\u00eb reflektim i kujdessh\u00ebm, \u00ebsht\u00eb i nevojsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb kuptuar pse Amerika e gjeti veten duke dh\u00ebn\u00eb urdhrin p\u00ebr t\u2019u t\u00ebrhequr, me nj\u00eb vendim t\u00eb marr\u00eb pa njoftim paraprak ose marr\u00ebveshje paraprake me aleat\u00ebt dhe me njer\u00ebzit e p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb k\u00ebto nj\u00ebzet vjet sakrificash. Dhe pse \u00e7\u00ebshtja kryesore n\u00eb Afganistan u konceptua dhe iu paraqit publikut si zgjedhje midis kontrollit t\u00eb plot\u00eb t\u00eb Afganistanit ose t\u00ebrheqjes totale.<\/span><\/p>\n Nj\u00eb problem thelb\u00ebsor ka pllakosur prej koh\u00ebsh, nd\u00ebrhyrjet tona p\u00ebr t\u00eb luftuar gueril\u00ebt, nga Vietnami n\u00eb Irak. Kur Amerika rrezikon jet\u00ebn e ushtris\u00eb dhe prestigjin e saj, duke bashkuar edhe vende t\u00eb tjera ajo duhet ta b\u00ebj\u00eb k\u00ebt\u00eb n\u00eb baz\u00eb t\u00eb nj\u00eb kombinimi t\u00eb objektivave strategjik\u00eb, p\u00ebr t\u00eb sqaruar rrethanat q\u00eb kan\u00eb motivuar luft\u00ebn dhe politikan\u00ebt, p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrcaktuar struktura qeveritare t\u00eb afta p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur efektivisht rezultatet e arritura, brenda vendit t\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb dhe n\u00eb sken\u00ebn nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/span><\/p>\n Shtetet e Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs, u treguan t\u00eb pap\u00ebrshtatshme n\u00eb luft\u00ebn kund\u00ebr kryengrit\u00ebsve p\u00ebr shkak t\u00eb pamund\u00ebsis\u00eb s\u00eb tyre p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrcaktuar q\u00ebllimet e arritshme dhe p\u00ebr t\u2019i mbajtur ata t\u00eb bashkuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb till\u00eb, q\u00eb t\u00eb marrin mb\u00ebshtetjen e institucioneve politike amerikane.<\/span><\/p>\n Objektivat ushtarake ishin shum\u00eb absolute dhe t\u00eb paarritshme, ato politike shum\u00eb abstrakte dhe t\u00eb pakapshme. Pamund\u00ebsia p\u00ebr t\u2019I bashkuar, ka b\u00ebr\u00eb q\u00eb Amerika t\u00eb mbetet e p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb konflikte pa kushte t\u00eb p\u00ebrcaktuara mir\u00eb dhe na ka \u00e7uar, n\u00eb sht\u00ebpi, duke humbur nga syt\u00eb q\u00ebllimin e p\u00ebrbashk\u00ebt, duke shkelur n\u00eb nj\u00eb kaos mosmarr\u00ebveshjesh t\u00eb brendshme.<\/span><\/p>\n Ne zbarkuam n\u00eb Afganistan n\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb p\u00ebrkrahjes s\u00eb gjer\u00eb popullore n\u00eb p\u00ebrgjigje t\u00eb sulmeve terroriste t\u00eb Al Kaed\u00ebs ndaj Amerik\u00ebs nga nj\u00eb Afganistan i kontrolluar nga taleban\u00ebt.<\/span><\/p>\n Fushata fillestare ushtarake i arriti q\u00ebllimet e saj me gatishm\u00ebrin\u00eb m\u00eb t\u00eb madhe. Taleban\u00ebt n\u00eb thelb mbijetuan n\u00eb strofkat e siguruara nga Pakistani, nga i cili ata vazhduan t\u00eb luftonin betej\u00ebn e tyre n\u00eb Afganistan me mb\u00ebshtetjen e nj\u00eb pjese t\u00eb autoriteteve pakistaneze.<\/span><\/p>\n Por ashtu si taleban\u00ebt u larguan nga vendi dhe ne e humb\u00ebm nga syt\u00eb q\u00ebllimin ton\u00eb kryesor strategjik. Ne u bind\u00ebm se m\u00ebnyra e vetme p\u00ebr t\u00eb parandaluar kthimin e bazave t\u00eb terrorist\u00ebve n\u00eb vend, ishte transformimi i Afganistanit n\u00eb nj\u00eb shtet modern me institucione demokratike dhe nj\u00eb qeveri t\u00eb bazuar n\u00eb Kushtetut\u00eb.<\/span><\/p>\n Nj\u00eb nd\u00ebrmarrje t\u00eb till\u00eb nuk mund t\u00eb kishte parashikuar nj\u00eb orar t\u00eb caktuar, t\u00eb pajtuesh\u00ebm me proceset politike amerikane. N\u00eb vitin 2010 n\u00eb nj\u00eb artikull n\u00eb p\u00ebrgjigje t\u00eb d\u00ebrgimit t\u00eb trupave t\u00eb reja amerikane n\u00eb Afganistan un\u00eb paralajm\u00ebrova kund\u00ebr nj\u00eb procedure aq t\u00eb gjat\u00eb dhe pushtuese, saq\u00eb k\u00ebrc\u00ebnoi t\u00eb tjet\u00ebrsonte simpatit\u00eb e shumic\u00ebs s\u00eb afgan\u00ebve, madje edhe t\u00eb atyre q\u00eb kishin kund\u00ebrshtuar xhihadist\u00ebt.<\/span><\/p>\n Sepse Afganistani nuk ka qen\u00eb kurr\u00eb nj\u00eb vend modern. Sovraniteti presupozon nj\u00eb ndjenj\u00eb t\u00eb detyrave t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta dhe centralizimin e pushtetit. Territori afgan, i pasur me shum\u00eb element\u00eb, mungon ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb k\u00ebta sektor\u00eb.<\/span><\/p>\n Nd\u00ebrtimi i nj\u00eb shteti demokratik modern n\u00eb Afganistan, ku dekretet e qeveris\u00eb respektohen n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vendin, k\u00ebrkon vite, n\u00eb mos dekada. Dhe p\u00ebrplaset me p\u00ebrb\u00ebr\u00ebsin gjeografik, etnik dhe fetar t\u00eb territorit.<\/span><\/p>\n Ishte pik\u00ebrisht procesi gjyq\u00ebsor, izolimi dhe mungesa e nj\u00eb autoriteti qendror n\u00eb Afganistan q\u00eb e b\u00ebri at\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht ftues si baz\u00eb p\u00ebr organizatat terroriste.<\/span><\/p>\n Megjith\u00ebse prania e nj\u00eb shoq\u00ebrie duksh\u00ebm afgane mund t\u00eb gjurmohet n\u00eb shekullin e tet\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb, popullsia e saj gjithmon\u00eb e ka kund\u00ebrshtuar ashp\u00ebr centralizimin. Grupimi politik, dhe ve\u00e7an\u00ebrisht ushtarak, n\u00eb Afganistan, ka ndjekur gjithmon\u00eb linjat e grupeve dhe klaneve etnike, n\u00eb nj\u00eb struktur\u00eb n\u00eb thelb feudale, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn mbajt\u00ebsit e pushtetit jan\u00eb ata q\u00eb organizojn\u00eb milicit\u00eb mbrojt\u00ebse t\u00eb klanit.<\/span><\/p>\n Zakonisht t\u00eb angazhuar n\u00eb konflikte t\u00eb fshehta me nj\u00ebri-tjetrin, k\u00ebta komandant\u00eb lufte, shpesh shoq\u00ebrohen n\u00eb koalicione t\u00eb gjera sa here q\u00eb nj\u00eb fuqi e jashtme nd\u00ebrhyn p\u00ebr t\u00eb forcuar centralizimin dhe kohezionin \u2013 shikoni pushtimin nga ushtria britanike n\u00eb vitin 1839 dhe forcat e armatosura sovjetike. T\u00eb cil\u00ebt pushtuan Afganistanin n\u00eb 1979-\u00ebn.<\/span><\/p>\n Si t\u00ebrheqja dramatike e britanik\u00ebve nga Kabuli n\u00eb 1842-in, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn vet\u00ebm nj\u00eb evropian arriti t\u2019i shp\u00ebtonte vdekjes ose kapjes, ashtu edhe<\/span><\/p>\n t\u00ebrheqja historike e sovjetik\u00ebve nga Afganistani n\u00eb 1989-\u00ebn, u shkaktuan nga mobilizimi I p\u00ebrkohsh\u00ebm I t\u00eb gjitha klaneve.<\/span><\/p>\n Teza e p\u00ebrkohshme se afgan\u00ebt nuk jan\u00eb t\u00eb gatsh\u00ebm t\u00eb luftojn\u00eb p\u00ebr vendin e\u00a0 tyre, \u00ebsht\u00eb hedhur posht\u00eb n\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe nga historia. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, afgan\u00ebt kan\u00eb provuar t\u00eb jen\u00eb luft\u00ebtar\u00eb t\u00eb patrembur p\u00ebr klanet e tyre dhe autonomin\u00eb e tyre fisnore.<\/span><\/p>\n Me kalimin e koh\u00ebs, lufta gradualisht ka marr\u00eb karakteristikat e fushatave t\u00eb m\u00ebparshme p\u00ebr t\u00eb luftuar luft\u00ebn guerile, gjat\u00eb s\u00eb cil\u00ebs mb\u00ebshtetja e opinionit publik amerikan \u00ebsht\u00eb zbehur gradualisht.<\/span><\/p>\n Shkat\u00ebrrimi i bazave t\u00eb taleban\u00ebve, kishte p\u00ebrfunduar n\u00eb thelb. Por nd\u00ebrtimi i nj\u00eb kombi n\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb shkat\u00ebrruar nga lufta, k\u00ebrkonte nj\u00eb vendosje masive t\u00eb aseteve ushtarake. Taliban\u00ebt u mbajt\u00ebn n\u00ebn kontroll, por nuk u eliminuan.<\/span><\/p>\n Prezantimi i formave t\u00eb pazakonta t\u00eb qeverisjes, nga ana tjet\u00ebr, ka dob\u00ebsuar angazhimin politik dhe ka inkurajuar korrupsionin tashm\u00eb t\u00eb shfrenuar.<\/span><\/p>\n Prandaj mund t\u00eb thuhet se Afganistani ka ndjekur modelet e m\u00ebparshme t\u00eb polemikave t\u00eb brendshme amerikane. Ajo q\u00eb p\u00ebrkrah\u00ebsit e luft\u00ebs kund\u00ebr rebel\u00ebve e quajt\u00ebn progres, u klasifikua si nj\u00eb fatkeq\u00ebsi nga krahu i kund\u00ebrt politik n\u00eb debat.<\/span><\/p>\n T\u00eb dy grupet kan\u00eb paralizuar nj\u00ebri-tjetrin gjat\u00eb qeverive t\u00eb nj\u00ebpasnj\u00ebshme, n\u00eb t\u00eb dy an\u00ebt e spektrit politik. Kujtojm\u00eb vendimin e marr\u00eb n\u00eb 2009-\u00ebn, p\u00ebr t\u00eb ndjekur d\u00ebrgimin e trupave t\u00eb reja n\u00eb Afganistan me njoftimin e nj\u00ebkohsh\u00ebm t\u00eb fillimit t\u00eb t\u00ebrheqjes ushtarake brenda tet\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb muajve.<\/span><\/p>\n Ajo q\u00eb ne kishim anashkaluar, megjithat\u00eb, ishte nj\u00eb alternativ\u00eb e mundshme, e aft\u00eb p\u00ebr t\u00eb bashkuar objektiva t\u00eb arritsh\u00ebm. Lufta kund\u00ebr rebel\u00ebve mund t\u00eb reduktohet n\u00eb p\u00ebrmbajtje, n\u00eb vend t\u00eb asgj\u00ebsimit t\u00eb taleban\u00ebve. Dhe rruga politiko-diplomatike, mund t\u00eb kishte eksploruar nj\u00eb nga aspektet e ve\u00e7anta t\u00eb realitetit afgan: vendet fqinje \u2013 edhe pse n\u00eb armiq\u00ebsi t\u00eb hapura mes tyre dhe jo rrall\u00eb me Amerik\u00ebn \u2013 mund t\u00eb ndiheshin t\u00eb k\u00ebrc\u00ebnuara thell\u00ebsisht nga potenciali terrorist i Afganistanit.<\/span><\/p>\n A do t\u00eb ishte e mundur t\u00eb konsideroheshin p\u00ebrpjekjet e p\u00ebrbashk\u00ebta p\u00ebr t\u00eb luftuar rebel\u00ebt? Sigurisht India, Kina, Rusia dhe Pakistani shpesh kan\u00eb interesa konfliktuale. Por diplomacia krijuese mund t\u00eb kishte distiluar masa t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta p\u00ebr t\u00eb zhdukur terrorizmin n\u00eb Afganistan.<\/span><\/p>\n Kjo alternativ\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb eksploruar kurr\u00eb. Hapur kund\u00ebr luft\u00ebs, president\u00ebt Donald Trump dhe Joe Biden kan\u00eb filluar bisedimet e paqes me taleban\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebt ne u betuam se do t\u2019i shfarosnim nj\u00ebzet vjet m\u00eb par\u00eb. Ato negociata sot rezultuan n\u00eb t\u00ebrheqjen e pakusht\u00ebzuar t\u00eb amerikan\u00ebve nga qeveria Biden. Shpjegimi i arsyeve nuk e anulon brutalitetin dhe mbi t\u00eb gjitha nxitimin e vendimit t\u00eb marr\u00eb.<\/span><\/p>\n Amerika nuk mund t\u2019i shp\u00ebtoj\u00eb rolit t\u00eb saj si nj\u00eb lojtar kryesor n\u00eb rendin nd\u00ebrkomb\u00ebtar, si p\u00ebr aft\u00ebsit\u00eb e saj, ashtu edhe p\u00ebr vlerat e saj historike. Ai nuk mund t\u2019i mohoj\u00eb ato, thjesht duke u t\u00ebrhequr nga Afganistani.<\/span><\/p>\n Qeveria e Biden \u00ebsht\u00eb n\u00eb fillimet e saj. Ai me siguri do t\u00eb ket\u00eb mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u00eb zhvilluar dhe mb\u00ebshtetur nj\u00eb strategji gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse, t\u00eb pajtueshme me nevojat e brendshme dhe nd\u00ebrkomb\u00ebtare. Demokracit\u00eb evoluojn\u00eb n\u00eb p\u00ebrplasjen midis fraksioneve t\u00eb ndryshme dhe vulosin suksesin e tyre me pajtim.<\/span><\/p>\n