{"id":257004,"date":"2018-12-09T22:08:29","date_gmt":"2018-12-09T21:08:29","guid":{"rendered":"https:\/\/hashtag.al\/?p=257004"},"modified":"2018-12-09T22:08:29","modified_gmt":"2018-12-09T21:08:29","slug":"rikthehet-ceshtja-e-alsas-lorena-ne-france","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/2018\/12\/09\/rikthehet-ceshtja-e-alsas-lorena-ne-france\/","title":{"rendered":"Rikthehet \u00e7\u00ebshtja e Alsas Lorena n\u00eb Franc\u00eb","gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"text"}]},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-257005\" src=\"https:\/\/hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/fr-de.jpg\" alt=\"\" width=\"700\" height=\"394\" srcset=\"https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/fr-de.jpg 700w, https:\/\/www.hashtag.al\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/fr-de-300x169.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 700px) 100vw, 700px\" \/><\/p>\n<p>P\u00ebr nj\u00eb shekull Alzasa ka qen\u00eb kapitull i mbyllur midis Gjermanis\u00eb dhe Franc\u00ebs. 100 vjet m\u00eb par\u00eb rajoni u b\u00eb p\u00ebrfundimisht pjes\u00eb e Franc\u00ebs. Por pak\u00ebnaq\u00ebsia kund\u00ebr njer\u00ebzve t\u00eb pushtetsh\u00ebm n\u00eb Paris \u00ebsht\u00eb rritur s\u00ebrish.<\/p>\n<p>P\u00ebr jubileun e 100 vjetorit n\u00eb Strazburg erdhi vet\u00eb presidenti i shtetit. S\u00eb bashku me Presidentin gjerman, Frank \u2013Walter Steinmeier, Emanuel Macron kujtoi n\u00eb nj\u00eb koncert paqeje p\u00ebrfundimin e Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore, m\u00eb 11 n\u00ebntor 1918 dhe shekullin e ri t\u00eb pajtimit gjermano- francez pas luft\u00ebs.<\/p>\n<p>Por ajo q\u00eb ra n\u00eb sy ishte se n\u00eb fillim t\u00eb n\u00ebntorit pak njer\u00ebz nga Alzasa ishin mbledhur p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrsh\u00ebndetur presidentin francez. Mbase ishte rast\u00ebsi, por mbase edhe d\u00ebshmi e asaj, se marr\u00ebdh\u00ebnia midis popullit t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm t\u00eb Alzas\u00ebs dhe qeveris\u00eb n\u00eb Paris \u00ebsht\u00eb thyer. Identiteti rajonal nuk respektohet, thon\u00eb shum\u00eb njer\u00ebz n\u00eb Alzas\u00eb, kur flasin p\u00ebr qendr\u00ebn shtet\u00ebrore n\u00eb Paris, sidomos q\u00eb nga viti 2016 kur Alzasa \u00ebsht\u00eb shk\u00ebputur si nj\u00ebsi politike.<\/p>\n<p>E zhdukur nga harta politike<\/p>\n<p>N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb nj\u00eb ndarjeje t\u00eb re administrative, Presidenti i at\u00ebhersh\u00ebm francez, Fran\u00e7ois Hollande e lejoi Alzas\u00ebn q\u00eb t\u00eb krijonte s\u00eb bashku me rajonet fqinje, Loren\u00ebn dhe Champagne- Ardene, nj\u00eb rajon t\u00eb madh q\u00eb quhet Grand Est. Nj\u00eb formacion artificial, dyfishi i madh\u00ebsis\u00eb s\u00eb Belgjik\u00ebs, q\u00eb sipas sondazheve nuk pranohet nga m\u00eb shum\u00eb se 80 p\u00ebrqind e popullsis\u00eb. Edhe k\u00ebsaj here banor\u00ebt e Alzas\u00ebs e ndjejn\u00eb veten si top n\u00eb loj\u00ebn e politik\u00ebs s\u00eb madhe, q\u00eb nuk kujdeset p\u00ebr ve\u00e7antit\u00eb territoriale. Kryesorja p\u00ebr ta \u00ebsht\u00eb q\u00eb kjo cop\u00eb tok\u00eb i takon Franc\u00ebs. K\u00ebshtu mund t\u00eb kuptohet pllaka masive prej bronxi, q\u00eb feston n\u00eb Arc de Triomphe t\u00eb Parisit, kthimin e Alzas\u00ebs Franc\u00ebs 100 vjet m\u00eb par\u00eb. Megjith\u00ebse Kajzeri gjerman e pati humbur kontrollin mbi rajon q\u00eb para vendosjes s\u00eb arm\u00ebpushimit, gjat\u00eb nj\u00eb periudhe t\u00eb shkurt\u00ebr t\u00eb faz\u00ebs revolucionare me trazira q\u00eb zgjati deri n\u00eb fund t\u00eb n\u00ebntorit, ushtria franceze pushtoi krejt\u00ebsisht territorin. M\u00eb n\u00eb fund m\u00eb 8 dhjetor 1918, presidenti francez Poincar\u00e9, kryeministri Clemenceau dhe disa gjeneral\u00eb festuan n\u00eb Metz rimarrjen e Alzas\u00ebs dhe Loren\u00ebs nga Franca.<\/p>\n<p>Nga pik\u00ebpamja kulturore e lidhur shum\u00eb me hap\u00ebsir\u00ebn gjermanofone p\u00ebr shekuj me radh\u00eb, ky rajon u vendos p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00ebn kontrollin politik francez nga Luigji XIV. Nga viti 1850 deri m\u00eb 1950 Alzas e nd\u00ebrroi kat\u00ebr her\u00eb administrimin politik. N\u00ebn k\u00ebto pretendime t\u00eb vazhdueshme midis Berlinit dhe Parisit, rajoni pati mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb t\u00eb vendoste disa rregulla t\u00eb ve\u00e7anta p\u00ebr veten.<\/p>\n<p>E drejta alzasiane<\/p>\n<p>Q\u00eb n\u00eb vitin 1871 me krijimin e Rajhut gjerman, e ashtuquajtura Alzasa Lorena e Rajhut, morri ligjet e at\u00ebhershme franceze. \u201cNga viti 1871 deri m\u00eb 1918 ligjet gjermane u vendos\u00ebn k\u00ebtu si nj\u00eb \u201eshtres\u00eb e mbivendosur ligjesh\u201d, thot\u00eb profesori i s\u00eb drejt\u00ebs n\u00eb Universitetin e Strazburgut, Robert Hertzog. Mbas ndryshimit tjet\u00ebr t\u00eb pushtetit.<\/p>\n<p>N\u00eb Alzas\u00eb dhe n\u00eb pjes\u00eb t\u00eb Loren\u00ebs vlen edhe sot marr\u00ebveshja e 1801, sipas t\u00eb cil\u00ebs shteti paguan prift\u00ebrinjt\u00eb dhe rabin\u00ebt. P\u00ebrve\u00e7 k\u00ebsaj, shteti kujdeset p\u00ebr m\u00ebsimin e fes\u00eb dhe lejon fakultetet teologjike n\u00eb universitete. Kurse n\u00eb pjes\u00ebt e tjera t\u00eb Franc\u00ebs sundon ndarja strikte e shtetit dhe kish\u00ebs.<\/p>\n<p>Edhe ligjet p\u00ebr shkollat dhe \u00e7\u00ebshtjet sociale n\u00eb Alzas\u00eb kan\u00eb ve\u00e7anti q\u00eb vlejn\u00eb edhe sot. N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb ligjet lokale t\u00eb mos shkelen, punon prej 30 vjet\u00ebsh n\u00eb Strazburg nj\u00eb institut publik i njohur, \u201cInstitut du Droit Local\u201d. K\u00ebtu jurist\u00ebt kujdesen p\u00ebr ligjet lokale dhe i mbrojn\u00eb ato.<\/p>\n<p>Tradita bilinguale<\/p>\n<p>R\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb madhe p\u00ebr politik\u00ebn n\u00eb Alzas\u00ebs ka edhe tema e dygjuh\u00ebsis\u00eb. N\u00eb vitet 1960 dhe 1970 kishte banor\u00eb t\u00eb Alzas\u00ebs q\u00eb nuk flisnin fr\u00ebngjisht, por funksiononin n\u00eb jet\u00ebn e p\u00ebrditshme me dialektin aleman. Nj\u00eb gjendje q\u00eb shteti qendror nuk donte ta toleronte m\u00eb. F\u00ebmij\u00ebt q\u00eb n\u00eb Franc\u00ebn e pasluft\u00ebs flisnin n\u00eb oborrin e shkoll\u00ebs gjuh\u00ebn e Alzas\u00ebs, d\u00ebnoheshin edhe fizikisht.<\/p>\n<p>Sot gjithnj\u00eb e m\u00eb pak njer\u00ebz nga dy milion\u00eb banor\u00ebt flasin dialektin e folur t\u00eb Alzas\u00ebs. Por nj\u00eb \u201cEls\u00e4ssisches Sprochamt\u201d, zyr\u00eb q\u00eb merret me \u00e7\u00ebshtjet e gjuh\u00ebs, k\u00ebrkon tani t\u00eb ndryshoj\u00eb situat\u00ebn me kurse gjuhe dhe fushata informuese. N\u00eb 500 grupet teatrale t\u00eb vendit, flitet gjuha e Alzas\u00ebs.<\/p>\n<p>Humbje e dukshme e pushtetit<\/p>\n<p>K\u00ebt\u00eb tradit\u00eb dhe k\u00ebt\u00eb pavar\u00ebsi shum\u00eb banor\u00eb t\u00eb Alzas\u00ebs e shohin tani t\u00eb rrezikuar nga qeveria e re. Shum\u00eb vet\u00eb kan\u00eb frik\u00eb se projektet ndihm\u00ebse p\u00ebr t\u00eb forcuar dygjuh\u00ebsin\u00eb mund t\u00eb mbyllen tani. Ve\u00e7antit\u00eb e shumta historike t\u00eb Alzas\u00ebs kan\u00eb qen\u00eb hal\u00eb n\u00eb sy p\u00ebr idhtar\u00ebt e fort\u00eb t\u00eb \u201erepublik\u00ebs s\u00eb bashkuar dhe t\u00eb pandar\u00eb\u201d.<\/p>\n<p>Shenjat e para q\u00eb tregojn\u00eb se z\u00ebrat e Alzas\u00ebs nuk kan\u00eb shum\u00eb pesh\u00eb, jan\u00eb dh\u00ebn\u00eb. Lidhja e shpejt\u00eb me trena Strazburg- Marsej\u00eb \u00ebsht\u00eb z\u00ebvend\u00ebsuar tashm\u00eb me nj\u00eb lidhje hekurudhore q\u00eb lidh metropolin e Loren\u00ebs, Nancy-n me metropolin e Mesdheut, Marsej\u00ebn. Dhe meqen\u00ebse administrata rajonale \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebse p\u00ebr zhvillimin ekonomik dhe turizmin, shum\u00eb alzasien\u00eb tremben se parat\u00eb n\u00eb t\u00eb ardhmen do shkojn\u00eb diku gjetk\u00eb dhe jo tek ata.<\/p>\n<p>Edhe metropoli i Alzas\u00ebs, Strazburgu ndodhet n\u00ebn presion si qend\u00ebr rajonale. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb p\u00ebr arsye gjeografike t\u00eb vendodhjes qendrore t\u00eb Loren\u00ebs, vendimmarr\u00ebsit politik\u00eb mblidhen gjithnj\u00eb e m\u00eb shpesh n\u00eb Metz ose Nancy, vendimmarr\u00ebsit nga ekonomia dhe shoq\u00ebria civile preferojn\u00eb zon\u00ebn e Stacionit lindor t\u00eb trenit n\u00eb Paris, sepse lidhjet hekurudhore me Parisin jan\u00eb m\u00eb t\u00eb mira se t\u00eb kryeqyteteve t\u00eb provincave.<\/p>\n<p>Rajon europian si zgjidhje?<\/p>\n<p>Shqet\u00ebsimi i shum\u00eb alzasien\u00ebve pasqyrohet nd\u00ebrkoh\u00eb edhe n\u00eb kutit\u00eb e votimit. N\u00eb zgjedhjet parlamentare t\u00eb vitit t\u00eb kaluar, p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb histori nj\u00eb kandidat i partis\u00eb rajonale alzasiane \u201eVendi yn\u00eb\u201d, arriti t\u00eb dilte n\u00eb balotazh.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrkoh\u00eb n\u00eb Paris, tema e Alzas\u00ebs \u00ebsht\u00eb kthyer n\u00eb \u00e7\u00ebshtje me t\u00eb cil\u00ebn merren instancat e larta. Mbas bisedimeve t\u00eb gjata, kryeministri i ri Edouard Philippe dhe p\u00ebrfaq\u00ebsues nga dy departamentet e Alzas\u00ebs s\u00eb Sip\u00ebrme dhe asaj t\u00eb Poshtme, arrit\u00ebn nj\u00eb marr\u00ebveshje dhjet\u00ebfaq\u00ebshe, q\u00eb skicon krijimin e nj\u00eb \u201eAlzase rajon europian\u201d. Ky nuk do t\u00eb ishte kthim n\u00eb autoritetin e fuqish\u00ebm politik t\u00eb rajonit t\u00eb Alzas\u00ebs, por alzasien\u00ebt do t\u00eb merrnin n\u00eb dor\u00eb m\u00eb shum\u00eb t\u00eb drejta p\u00ebr t\u00eb vendosur p\u00ebr disa \u00e7\u00ebshtje t\u00eb tyre.<\/p>\n<p>P\u00ebrgjegj\u00ebsia p\u00ebr autostrad\u00ebn e r\u00ebnd\u00ebsishme A35 do t\u00eb ishte e rajonit europian. Rajoni europian po ashtu do t\u00eb vendoste vet\u00eb n\u00ebse do t\u00eb marr\u00eb m\u00ebsues t\u00eb rinj nga Gjermania, dhe n\u00ebse do t\u00eb ndikoj\u00eb m\u00eb shum\u00eb n\u00eb sektor\u00ebt e ekonomis\u00eb dhe turizmit. Brenda tre vitesh, ky rajon europian q\u00eb do t\u00eb ket\u00eb kompetenca edhe n\u00eb \u00e7\u00ebshtjet nd\u00ebrkufitare, pritet t\u00eb kthehet n\u00eb realitet. Por q\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsia e rajonit Grand Est nuk u ndryshua ka mbetur peng p\u00ebr kritik\u00ebt. N\u00eb fakt Franc\u00ebs do t\u2019i shtohej me k\u00ebt\u00eb zgjidhje edhe nj\u00eb variant tjet\u00ebr p\u00ebr kritikat q\u00eb i b\u00ebhen shpesh p\u00ebr shum\u00ebllojshm\u00ebrin\u00eb e p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb s\u00eb rajoneve.<\/p>\n<p>Marr\u00eb nga DW<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"excerpt":{"rendered":"<p>P\u00ebr nj\u00eb shekull Alzasa ka qen\u00eb kapitull i mbyllur midis Gjermanis\u00eb dhe Franc\u00ebs. 100 vjet m\u00eb par\u00eb rajoni u b\u00eb p\u00ebrfundimisht pjes\u00eb e Franc\u00ebs. Por pak\u00ebnaq\u00ebsia kund\u00ebr njer\u00ebzve t\u00eb pushtetsh\u00ebm n\u00eb Paris \u00ebsht\u00eb rritur s\u00ebrish. P\u00ebr jubileun e 100 vjetorit n\u00eb Strazburg erdhi vet\u00eb presidenti i shtetit. S\u00eb bashku me Presidentin gjerman, Frank \u2013Walter Steinmeier, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"author":32,"featured_media":257005,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-257004","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nderkombetare"],"gt_translate_keys":[{"key":"link","format":"url"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/257004","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=257004"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/257004\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/257005"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=257004"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=257004"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hashtag.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=257004"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}