Vërshimi i raportimeve dhe rrjedhjeve të informacionit ditët e fundit rreth negociatave SHBA-Iran ka qenë i mbushur me kontradikta, dezinformim, interesa politike dhe shumë pak fakte konkrete. Mbi të gjitha, kjo pasqyron sa shumë palë po ndërhyjnë në proces.
Për konsumatorin e zakonshëm të lajmeve, rezultati është konfuzion dhe një ndjenjë e vazhdueshme pasigurie shqetësuese. Një moment duket sikur Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli janë në prag të sulmeve të reja ndaj Iranit. Në tjetrin, rruga diplomatike duket se po lëviz drejt mirëkuptimeve midis administratës Trump dhe Teheranit.
Sipas raportimeve në SHBA dhe në rajon, Uashingtoni dhe Teherani po lëvizin drejt një mirëkuptimi fillestar përmes ndërmjetësimit pakistanez dhe katariot. Kjo ende nuk është një marrëveshje gjithëpërfshirëse që do t’i jepte fund përplasjes në të gjitha dimensionet e saj. Bëhet fjalë për një dokument parimesh, një memorandum mirëkuptimi, që synon të shërbejë si bazë për një raund më të detajuar negociatash që pritet të zgjasë 30 deri në 60 ditë.
Dhe pikërisht kjo e shqetëson Izraelin.
Shqetësimi në Jerusalem është se një mirëkuptim i përkohshëm mund ta ndalë luftën pa çmontuar infrastrukturën bërthamore të Iranit, pa kufizuar programet e tij të raketave balistike dhe dronëve, dhe pa frenuar aktivitetin e përfaqësuesve të tij rajonalë, sidomos Hezbollahut në Liban dhe Houthive në Jemen.
Një burim i njohur me çështjet iraniane e përshkroi frikën izraelite në mënyrë të drejtpërdrejtë: sapo SHBA të hyjë në një proces të zgjatur negociatash me Iranin, Teherani fiton kohë, ndikim dhe hapësirë për manovrim.
Shqetësimi izraelit nuk lidhet vetëm me atë që zyrtarët në Jerusalem e përkufizojnë si një “marrëveshje të keqe”, domethënë një marrëveshje që i lejon Iranit të ruajë kapacitete që mund t’i rindërtojë me kalimin e kohës. Ai lidhet gjithashtu me horizontin politik në Uashington. Zyrtarët izraelitë kanë frikë se nëse çështja shtyhet për më vonë, një administratë e ardhshme amerikane, ose një klimë politike më pak pro-Izrael në Kongres dhe mes votuesve amerikanë, mund ta lërë Izraelin me shumë më pak liri veprimi.
Në atë skenar, Izraeli mund të përballet me presion të madh diplomatik, kufizime për armë dhe pjesë këmbimi, si dhe me një paralajmërim të qartë amerikan që të mos veprojë në mënyrë të pavarur kundër një kërcënimi të ringjallur iranian.
Për momentin, gatishmëria e Iranit për të ecur drejt një marrëveshjeje duket se buron para së gjithash nga dëshira për ta ndalur luftën. Teherani nuk kërkon vetëm një armëpushim të përkohshëm. Ai kërkon një angazhim amerikan për t’i dhënë fund plotësisht luftës, përfshirë edhe frontet e lidhura me të, kryesisht Libanin.
Edhe qarqet më të ashpra në Teheran duket se e kuptojnë se kombinimi i presionit ekonomik amerikan dhe një vale tjetër sulmesh amerikano-izraelite, sidomos kundër infrastrukturës strategjike energjetike kombëtare, mund ta dëmtojë rëndë aftësinë e Iranit për t’u rimëkëmbur ekonomikisht nga lufta dhe nga kriza e thellë që po përjeton regjimi.
Një skenar i tillë mund të kërcënojë stabilitetin e regjimit. Pikërisht për këtë arsye Teherani po tregon fleksibilitet mbi strukturën e një marrëveshjeje të përkohshme, ndërsa përpiqet të ruajë asetet e tij më të rëndësishme strategjike.
Edhe Uashingtoni ka interes për ta ndalur përshkallëzimin. Presidenti Donald Trump dhe ekipi i tij po përballen me presion ekonomik dhe politik për ta përfunduar luftën, ose të paktën për të parandaluar zgjerimin e saj. Një marrëveshje e përkohshme do t’i lejonte Shtëpisë së Bardhë të pretendonte sukses diplomatik, ndërsa pyetjet më shpërthyese do të shtyheshin për më vonë.
Problemi, nga këndvështrimi i Izraelit, është se shtyrja ka qenë shpesh karta më e fortë e Iranit.
Kërkesat e Iranit
Irani po vendos disa kërkesa qendrore në tryezë.
E para është një angazhim amerikan për t’i dhënë fund luftës, jo vetëm brenda Iranit, por edhe në frontet e lidhura me boshtin iranian. Në praktikë, kjo mund të përfshijë Libanin, ku Hezbollahu vazhdon të përbëjë një kërcënim të drejtpërdrejtë për Izraelin pavarësisht marrëveshjeve formale dhe përpjekjeve të përsëritura diplomatike për stabilizimin e kufirit.
Kërkesa e dytë lidhet me Ngushticën e Hormuzit. Teherani kërkon njohjen e një roli të veçantë iranian në menaxhimin e trafikut në këtë rrugë strategjike ujore. Në disa formulime, kjo përfshin ndikim mbi rrugët detare dhe mundësinë e mbledhjes së pagesave nga anijet në këmbim të asaj që Irani e përshkruan si shërbime sigurie.
Uashingtoni e refuzon idenë e kontrollit iranian ose të tarifave në një rrugë ujore ndërkombëtare. Edhe shtetet e Gjirit kundërshtojnë çdo marrëveshje që do t’i lejonte Teheranit ta kthente ngushticën në një mjet të përhershëm presioni mbi tregjet globale të energjisë.
Megjithatë, diplomatët mund të përpiqen të gjejnë një formulë të paqartë që Irani mund ta pranojë pa marrë gjithçka që kërkon. Dhe pikërisht kjo paqartësi i shqetëson Izraelin dhe shtetet e Gjirit: edhe nëse Irani nuk merr kontroll formal mbi Hormuzin, ai mund të ruajë aftësinë praktike për ta kërcënuar, penguar ose bllokuar ngushticën sa herë që të dëshirojë.
Kërkesa e tretë iraniane është qasja në fondet e ngrira dhe lehtësimi i sanksioneve. Teherani kërkon lirimin e aseteve të ngrira dhe hapësirë financiare pas muajsh lufte, presioni ekonomik dhe dëmtimesh infrastrukturore. Sipas raportimeve, Irani mund të jetë i gatshëm në këtë fazë të pranojë një lirimin të pjesshëm të fondeve, me kusht që kjo të ndodhë shpejt.
Irani po kërkon gjithashtu kompensim për dëmet e luftës. Një mundësi e diskutuar në kanalet diplomatike është që çdo marrëveshje financiare të përfshijë Katarin ose ndërmjetës të tjerë, dhe jo pagesë direkte amerikane për Teheranin.
Kërkesat amerikane
Pozicioni amerikan mbetet i përqendruar te çështja bërthamore. Uashingtoni kërkon që Irani të angazhohet qartë se nuk do të zotërojë armë bërthamore. Në pamje të parë, kjo nuk është e vështirë për Teheranin. Irani prej kohësh pretendon se programi i tij bërthamor është paqësor, edhe pse nivelet e pasurimit, përpjekjet për fshehje dhe infrastruktura ushtarake kanë treguar një drejtim shumë më të rrezikshëm.
Mosmarrëveshja e vërtetë nuk është për një deklaratë të përgjithshme. Ajo lidhet me detajet.
Uashingtoni kërkon që memorandumi, ose të paktën procesi pasues, të trajtojë stokun iranian të uraniumit të pasuruar në nivele të larta. Kërkesa amerikane është që materiali të hiqet nga territori iranian, të hollohet ose të vendoset në një mënyrë që ta bëjë të paarritshëm menjëherë për Teheranin.
Sipas raportimeve, Irani mund të jetë i gatshëm të diskutojë hollimin e uraniumit të pasuruar në nivele të larta, por kundërshton çdo kërkesë që i gjithë materiali të largohet nga vendi. Teherani dëshiron që të paktën një pjesë e materialit të mbetet në Iran, edhe nëse nën një formë monitorimi ose kufizimi.
Për Izraelin, kjo është praktikisht një vijë e kuqe. Çdo marrëveshje që lë uranium të pasuruar në territorin iranian, qoftë edhe përkohësisht, shihet në Jerusalem si ruajtje e thelbit të aftësisë së Iranit për të prodhuar armë bërthamore.
Ende nuk është e qartë nëse Uashingtoni do të pranojë ndonjë formulë që i lejon Iranit të vazhdojë pasurimin në nivele të ulëta, ndoshta në nivelin e lejuar nga marrëveshjet e mëparshme bërthamore dhe në sasi të kufizuara. Nga këndvështrimi izraelit, edhe pasurimi në nivele të ulëta në territorin iranian mbetet problematik, sepse infrastruktura, ekspertiza dhe legjitimiteti i programit do të mbeteshin të paprekura.
Kjo është arsyeja pse mënyra si po strukturohet memorandumi në zhvillim e shqetëson kaq shumë Izraelin. Nëse lufta përfundon e para dhe çështja e uraniumit shtyhet për një raund të mëvonshëm, Irani ruan kartën e tij më të rëndësishme të negociimit ndërkohë që fiton lehtësim nga presioni ushtarak.
Raketat dhe dronët jashtë kuadrit
Një tjetër shqetësim i madh për Izraelin është ajo që nuk duket të jetë pjesë qendrore e kuadrit aktual: programet iraniane të raketave balistike dhe dronëve.
Memorandumi në zhvillim, sipas përshkrimeve në raportimet e huaja, përqendrohet në ndalimin e luftës, zgjidhjen e krizës së Hormuzit dhe hapjen e një dritareje për negociata më të gjera. Por perceptimi izraelit i kërcënimit nuk kufizohet vetëm te pasurimi i uraniumit. Arsenali iranian i raketave dhe dronëve është një kërcënim strategjik i drejtpërdrejtë për Izraelin, shtetet e Gjirit dhe forcat amerikane në rajon.
Zyrtarët amerikanë mund të argumentojnë se këto çështje mund të trajtohen më vonë. Zyrtarët izraelitë kanë frikë nga e kundërta: sapo të nënshkruhet kuadri që i jep fund luftës, çështjet e raketave dhe dronëve mund të shtyhen, të zbuten në bisedime teknike ose të sakrifikohen në emër të ruajtjes së procesit diplomatik më të gjerë.
Për Jerusalemin, ky do të ishte një rezultat i rrezikshëm. Projekti bërthamor i Iranit, programi i raketave, kapacitetet e dronëve dhe rrjeti i përfaqësuesve rajonalë nuk janë probleme të ndara. Ato janë pjesë të të njëjtit sistem strategjik.
Një marrëveshje që trajton vetëm një pjesë, ose që shtyn pjesët më të vështira, mund ta lërë Izraelin përballë një kërcënimi iranian të rikthyer dhe më të fortë brenda pak vitesh.
Ndërmjetësit dhe strategjia e Teheranit
Përpjekja për ndërmjetësim është udhëhequr praktikisht nga shefi i ushtrisë pakistaneze, Field Marshal Asim Munir. Gjatë vizitës së tij në Teheran, ai u takua me zyrtarë të lartë iranianë, përfshirë ministrin e Jashtëm Abbas Araghchi, presidentin Masoud Pezeshkian dhe kryetarin e parlamentit Mohammad Bagher Ghalibaf.
Këto takime janë të rëndësishme, por vlerësimet izraelite mbeten të kujdesshme. Zyrtarët që takojnë ndërmjetësuesit e huaj nuk janë domosdoshmërisht vendimmarrësit e vetëm në Teheran. Garda Revolucionare, qarqet politike ultrakonservatore dhe figurat pranë udhëheqjes supreme të Iranit vazhdojnë të kenë ndikim vendimtar mbi çështjet e sigurisë dhe strategjisë.
Vlerësimi në Izrael është se Teherani po lejon figurat e tij më diplomatike të menaxhojnë pistën publike dhe ndërkombëtare, ndërsa qendrat më të ashpra të pushtetit mbeten prapa skenës. Kjo i lejon Iranit të paraqesë një fytyrë pragmatike për ndërmjetësuesit, ndërkohë që shmang lëshime të drejtpërdrejta për çështjet që kanë më shumë rëndësi.
Nga këndvështrimi i Teheranit, detyra nuk është veçanërisht e vështirë. Në Shtetet e Bashkuara, mbështetja për vazhdimin e luftës është e kufizuar dhe zërat në Kongres po paralajmërojnë gjithnjë e më shumë kundër një vale tjetër përshkallëzimi. Vetë Trump ka luhatur mes kërcënimeve për sulme të reja dhe deklaratave publike se preferon një zgjidhje diplomatike.
Irani e kupton këtë orë politike. E di që Uashingtoni kërkon një rrugëdalje. Dhe e di gjithashtu se sapo të fillojnë negociatat, sistemi ndërkombëtar ka tendencë të shpërblejë procesin, durimin dhe vonesat.
Çfarë ndodh nëse bisedimet dështojnë
Nëse negociatat dështojnë dhe luftimet rifillojnë, raundi i ardhshëm mund të duket ndryshe nga i mparshmi.
Deri tani, SHBA ka shmangur në masë të madhe sulmet e mëdha ndaj infrastrukturës energjetike iraniane, përfshirë prodhimin e naftës dhe gazit, transportin, rafineritë dhe objektet e përpunimit. Uashingtoni ka pasur frikë se një goditje e rëndë ndaj ekonomisë iraniane mund të prodhojë pasoja të paparashikueshme, përfshirë zemërim publik që mund të drejtohet jo vetëm kundër regjimit, por edhe kundër Perëndimit.
Izraeli ka qenë më i gatshëm të konsiderojë sulme ndaj infrastrukturës strategjike, duke besuar se presioni i thellë mbi themelet ekonomike të regjimit mund të ndihmojë në arritjen e objektivave më të gjera të luftës. Por çdo veprim i tillë do të kërkonte koordinim të kujdesshëm me Uashingtonin dhe mund të sillte rreziqe rajonale, përfshirë hakmarrje ndaj shteteve të Gjirit, objekteve energjetike dhe bazave amerikane.
Nëse Trump vendos të rifillojë aksionin ushtarak, pritet që objektivat të përfshijnë infrastrukturën energjetike, objektet e raketave, qendrat e prodhimit të dronëve, uzinat e çelikut dhe industritë petrokimike të lidhura me prodhimin e armëve.
Në të njëjtën kohë, në Uashington ka debat mbi vlerën ushtarake të një fushate tjetër sulmesh. Disa raportime amerikane kanë sugjeruar se Irani ka rikthyer një pjesë të konsiderueshme të kapaciteteve të tij të raketave dhe dronëve dhe se përsëritja e sulmeve të mëparshme mund të mos prodhojë rezultat vendimtar.
Vlerësimet izraelite janë më të nuancuara. Zyrtarët e njohur me të dhënat bëjnë dallim mes sistemeve iraniane me rreze të shkurtër, që kërcënojnë shtetet e Gjirit dhe bazat amerikane, dhe raketave me rreze të gjatë dhe dronëve sulmues që mund të arrijnë Izraelin.
Irani ende zotëron numër të madh armësh me rreze të shkurtër. Por kur bëhet fjalë për arsenalin që kërcënon drejtpërdrejt Izraelin, një pjesë e konsiderueshme raportohet se është shkatërruar, përdorur ose ka mbetur e bllokuar nën tokë. Objektet e prodhimit, infrastruktura e lëshimit dhe rrjetet komanduese gjithashtu janë dëmtuar, së bashku me personelin e lidhur me këto sisteme.
Kjo nuk do të thotë se Irani ka humbur aftësinë për të sulmuar Izraelin. Ai ende mund ta bëjë këtë. Por vlerësimi është se aftësia e tij për të lëshuar sulme me ritëm që do të mbingarkonte sistemet mbrojtëse raketore të Izraelit është reduktuar.
Dilema e Izraelit
Kjo është thelbi i dilemës së Izraelit.
Një fushatë e re sulmesh mund të dëmtojë më tej infrastrukturën ushtarake dhe strategjike të Iranit, por gjithashtu mund të shkaktojë hakmarrje, të tronditë tregjet energjetike dhe të rrisë presionin diplomatik mbi Uashingtonin për të frenuar Izraelin.
Nga ana tjetër, një memorandum diplomatik mund ta ngrijë luftën duke i lënë Iranit mjaftueshëm kapacitete bërthamore, raketore dhe rajonale për t’u rikuperuar me kalimin e kohës.
Nga këndvështrimi i Izraelit, rreziku nuk është se ekziston diplomacia. Rreziku është një diplomaci që ndal luftimet pa e zgjidhur kërcënimin.
Kjo është arsyeja pse Jerusalemi po e ndjek memorandumin në zhvillim me shqetësim të thellë. Zyrtarët izraelitë kanë frikë se ai nuk do të garantojë çmontimin e projektit bërthamor iranian, nuk do të kufizojë programet e raketave dhe dronëve dhe nuk do të ndalë aktivitetin e përfaqësuesve rajonalë të Iranit, sidomos Hezbollahut dhe Houthive.
Për Izraelin, rezultati i preferuar nuk është domosdoshmërisht një sulm i menjëhershëm. Është vazhdimi i presionit ekonomik, ushtarak dhe diplomatik derisa të arrihet një marrëveshje më e ashpër dhe më e qartë.
Një marrëveshje e tillë, nga këndvështrimi izraelit, do të duhej të trajtonte në mënyrë eksplicite katër çështje: uraniumin e pasuruar në nivele të larta, pasurimin në territorin iranian, raketat balistike dhe dronët, si dhe përfaqësuesit rajonalë të Iranit.
Memorandumi në zhvillim, sipas mënyrës si është përshkruar deri tani, nuk duket se i trajton ende këto çështje.
VINI RE: Ky material është pronësi intelektuale e Ynet
